Insan өmiri-joqari siy. Biraq, tilekke qarsi, hәzirgi globallasiӯ әsirinde insandi taӯlamashliq joli menen satiӯ, materialliq mәp ushin tovargʻa aylandiriӯ halatlari dүnya boylap kүn tәrtibinen tүspey kiyatir. Hәr jili jүz miңlap biygүnә insanlar tүrli aldaӯlar, qorqitiӯlar, zorliq arqali adam saӯdasi qurbanina aylanip qalmaqta. Olar өz өmiri, yerkinligi hәm arziӯlarinan mahrum bolip, fizikaliq hәm ruӯxiy azaplargʻa giriptar bolmaqta. Yeң ashinarlisi, bul jinayatti әmelge asiriӯshilardiң da, onnan jәbir kөriӯshilerdiң de oylarinda uliӯma tutasliq bar, yagʻniy aңsat jol menen dәramat tabiӯ.
Xosh, usi orinda adam saӯdasi өzi ne, oniң qanday tүrleri pariqlanadi, degen orinli saӯal payda boladi. Өzbekstan Respublikasi Jinayat kodeksiniң 135-statyasina kөre, adam saӯdasi degende adamdi alip-satiӯ yamasa onnan paydalaniӯ maqsetinde jallaӯ, tasiӯ, jasiriӯ yaki qabil yetiӯ tүsiniledi.
Adam saӯdasiniң kөplep tүrleri bar bolsa-da, olardiң yeң kөp tarqalgʻan hәm unamsiz aqibetleri aӯir bolgʻan tөrt tiykargʻi tүri pariqlanadi:
-jinisiy ekspluatatsiya;
-miynet ekspluatatsiyasi;
-nәreste hәm bala saӯdasi;
-insan agʻzalariniң nizamsiz transplantatsiyasi.
Jinisiy ekspluatatsiya adam saӯdasiniң yeң kөp tarqalgʻan kөrinisi bolip, jәbirleniӯshiler zorliq, qorqitiӯ yaki aldaӯ joli arqali buziqshiliqqa yaki basqa tүrdegi intim xizmetlerge mәjbүrlenedi. Bunda jәbirleniӯshiler fizikaliq salamatligʻin jogʻaltip gʻana qoymastan, bәlkim өmiriniң aqirina shekem ruӯxiy azap, qorqiӯ hәm kemsitilioʻ sezimi menen jasaӯgʻa mәjbүr boladi. Bul bolsa olardiң normal turmisqa qaytiӯin jүdә qiyinlastiradi.
Miynet ekspluatatsiyasi. Adamlar kөbinese jumis taӯip beriӯ yaki shet yelde kөp mugʻdarli ayliqli jumis ӯәdesine isenip, өz qәleӯi menen jolgʻa shigʻadi. Aqir-aqibetinde bolsa hүjjetlerinen mahrum yetilip, aӯir miynetke mәjbүrlenedi. Olardiң miyneti ushin pul tөlenbeydi yaki jүdә kem haqi tөlenedi. Bul tek materialliq ziyan gʻana yemes, insan qәdiriniң ayaq asti yetiliӯi hәm turmisiniң izden shigʻiӯi demekdur.
Nәreste (bala) saӯdasi. Adam saӯdasiniң jәne bir qorqinishli kөrinisi-balalar, әsirese nәrestelerdiң nizamsiz saӯdasi. Balalardi asirap aliӯ bәnesinde satiӯ, jaqinlarinan ajiratip insaniyliqtan tis maqsetlerde paydalaniӯ-bul tek gʻana nizamgʻa qayshi bolip qalmastan, bәlkim әdep-ikram hәm insaniyliqti sinaӯgʻa qoyatugʻin aӯir jinayat tүri yesaplanadi. Bala huqiqlari bul kibi halatlarda toliq inkәr yetilip, olar mehir hәm yerkin turmistan mahrum boladi. Bul bolsa keleshekte jәmiyettiң ruӯxiy negizlerine de үlken qәӯip saladi.
Insan agʻzalarin nizamsiz transplantatsiya yetiӯ. Bul jinayat jәbirleniӯshileri әdette aӯir sharayattagʻi xaliq ӯәkilleri arasinan taңlap alinadi. Usi arqali aldaӯshilar kөp pul tabiӯdi gөzlep, miңlap biygүnә insanlar өmiri buzilioʻina sebepshi boladi. Bul jinayattiң aqibeti өmirlik qәӯip, mayipliq, turmis sipatiniң tөmenleӯi hәm jәmiyette qorqiӯ ortaligʻiniң payda boliӯi menen juӯmaqlanadi.
Adam saӯdasi transmilliy, yagʻniy aymaq hәm shegara taңlamaytugʻin jinayat yesaplanadi. Sonliqtan mәmleketimiz 2003-jil 12-dekabrde BMSH Bas Assambleyasi tәrepinen 1950-jilda qabil yetilgen «Adam saӯdasi hәm buziqshiliq (fohishalik) tiң үshinshi shaxslar tәrepinen isletiliӯine qarsi gүresiӯ haqqinda» gʻi Konventsiyagʻa qosildi hәm de 2008-jildiң 17-aprelinde Өzbekstan Respublikasiniң «Adam saӯdasina qarsi gүresiӯ haqqinda» gʻi Nizami qabil yetildi.
Sonday-aq, 2010-jil 30-iyulde BMSH Bas Assambleyasi 64/293-rezolyutsiyasi menen Adam saӯdasina qarsi gүresiӯ boyinsha Bmshniң Global hәreket bagʻdarlamasi qabil yetilgen. Bul hәreketler bagʻdarlamasinda usi jinayattiң aldin aliӯ, jәbirlengenlerdiң qorgʻaliӯi, jinayatshilardi uslaӯ hәm barliq bagʻdarlarda birge islesiӯdi bekkemleӯ boyinsha is-ilajlar nәzerde tutilgʻan.
Bүgingi kүnde kөplegen xaliq araliq hүjjetlerde nәzerde tutilgʻan normalar milliy nizamshiligʻimizgʻa implementatsiya yetilgen. Sirt yel mәmleketleri menen uyimlasqan jinayatshiliq, sol yesapta adam saӯdasina qarsi gүresiӯ boyinsha otizdan artiq yeki tәrepleme shәrtnama hәm pitimler imzalangʻan.
Aqirgʻi jillarda Өzbekstanda adam saӯdasina qarsi gүresiӯ mәselesi mәmleketlik siyasattiң basli jөnelislerinen birine aylandi. Sol yesapta, 2020-jildiң 17-avgust kүni Өzbekstan Respublikasiniң “Adam saӯdasina qarsi gүresiӯ haqqinda”gʻi Nizami jaңa redaktsiyada qabil yetilgen. Oniң tiykargʻi maqseti-adam saӯdasina qarsi gүresiӯ bagʻdarindagʻi mүnәsibetlerdi tәrtipke saliӯdan ibarat.
Usi nizam tiykarinda 2023-jil 21-dekabr kүnindegi Өzbekstan Respublikasi Prezidentiniң «Adam saӯdasina qarsi gүresiӯ hәm mүnәsip miynet printsiplerin keң yengiziӯge baylanisli qosimsha is-ilajlar haqqinda» gʻi Pәrmani menen Adam saӯdasina qarsi gүresiӯ hәm mүnәsip miynet mәseleleri boyinsha milliy komissiyasi Oliy Majlis Senati basligʻi basshiligʻinda qayta shөlkemlestirildi.
Usi Pәrman menen Adam saӯdasina qarsi gүresiӯ hәm mүnәsip miynet mәseleleri boyinsha Milliy bayanatshi instituti shөlkemlestirildi. Adam saӯdasina qarsi gүresiӯ hәm mүnәsip miynet mәseleleri boyinsha aymaqliq komissiyalargʻa aymaqlarda hәkimler basshiliq yetedi.
Bunnan tisqari, Өzbekstan Respublikasi Ministrler Kabinetiniң 2021-jil 8-fevraldagʻi «Adam saӯdasinan jәbirlengen yaki jәbirlengen dep shama yetilip atirgʻan shaxslardi milliy dәrejedegi qayta bagʻdarlaӯ sistemasin tastiyiqlaӯ haqqinda» gʻi qarari qabil yetildi. Bul sistema jәbirlengen shaxslardi identifikatsiya yetiӯ hәm qayta bagʻdarlaӯ tәrtibin belgileydi.
Adam saӯdasinan jәbirlengenlerge hәr tәrepleme jәrdem kөrsetiӯ hәm olardi sotsialliq reabilitatsiya yetiӯ maqsetinde, Tashkent qalasinda Adam saӯdasinan jәbirlengenlerge jәrdem beriӯ boyinsha respublika reabilitatsiya orayi jumis islep kelmekte.
2013-jildan baslap hәr jili jәhәnde 30-iyul-«Xaliq araliq adam saӯdasina qarsi gүresiӯ kүni» sipatinda belgilenip kelinedi. Bul sәne Bmshniң baslamasi menen yengizilgen bolip, oniң tiykargʻi maqseti-adam saӯdasi mashqalasina keң jәmiyetshilik itibarin qaratiӯ, adamlardi xabardar yetiӯ hәm jәbirlengenlerge jәrdem beriӯge shaqiriӯdan ibarat.
Dүnya boylap usi sәnede tүrli agʻartiӯshiliq ilajlar, forumlar, jәmiyetlik aktsiyalar, media joybarlar өtkeriledi. Өzbekstanda da bul sәne mүnәsibeti menen hәr jili «30 kүn-Adam saӯdasina qarsi gүresiӯ ayligʻi» sheңberinde tүrli үgit-nәsiyat ilajlarin өtkeriӯ dәstүrge aylangʻan.
Juӯmaqlastirip aytqanda, adam saӯdasina qarsi gүresiӯ tek gʻana mәmleket yaki huqiq qorgʻaӯshi organlardiң ӯaziypasi yemes, bәlkim bәrshemizdiң uliӯma minnetimiz. Sebebi, insan өmiri hәm yerkinligi-yeң joqari muqaddes qәdiriyat yesaplanadi.
Sherzod XOLTOʻRAYEV,
IIM OQD JQX Komissiyalar jumisin muӯapiqlastiriӯ bөlimshesi basligʻi, podpolkovnik.
Adolat FAYZIYEVA,
өz xabarshimiz.
Qaraqalpaq tiline aӯdarmalagʻan Azamat PIRNIYAZOV.
Magʻliӯmat orninda:
Dүnya kөleminde adam saӯdasi qurbanlarinin aniq sanin aniqlaӯ qiyin. Biraq BMSH niң magʻliӯmatlarina kөre, hәr jili keminde 25 milliongʻa jaqin adamlar tүrli kөrinislerde ekspluatatsiya yetiledi. Olardiң 70 protsentke jaqini hayallar hәm qizlar, 30 protsentke jaqin bөlegi bolsa balalardan ibarat.
Өzbekstan Respublikasinda 2023-jilda 135 adam saӯdasi menen baylanisli jinayat dizimge alingʻan bolsa, 2024-jil juӯmagʻina kөre, bunday jinayatlar sani 177 ge jetken. Olardan 129 i jinisiy ekspluatatsiya, 5 in miynet ekspluatatsiyasi quragʻan bolsa, 43 i bala saӯdasi menen baylanisli halatlar dizimnen өtken. 91 Өzbekstan Respublikasi puqaralari (hayal hәm qizlar) aldaӯ joli menen shet yellerge alip ketilip atirgʻan ӯaqitta shegara postlari, aeroport hәm vokzallarda toqtatip qalingʻan.
2008-jildan berli Adam saӯdasinan jәbirlengenlerge jәrdem beriӯ boyinsha Respublika reabilitatsiya orayi jumis alip baradi Bir gʻana 2024-jildiң өzinde 108 jәbirlengenler usi oraylarda daӯalanadi.
IIM magʻliӯmatlarina kөre, 2025-jildiң dәslepki shereginde 40 tan artiq usi siyaqli halatlar pash yetildi, 50 ge jaqin jumisqa ornalastiriӯ bәnesi menen aldap shet yellerge shigʻariӯgʻa uriniӯ bolgʻan.