(14-fevral Zaxriddin Muxammad Babur tuӯilgʻan kүn)

Zaxriddin Muxammad Babur turmistiң aӯir sinaӯlarin basinan өtkergende yendi gʻana 12 jasta yedi. Bul jasta taxtqa shigʻiӯ, mәmleketti basqariӯ, xaliqti әdillik penen jolbasshiliq yetip, mәmleket shegaralarin dushpanlardan qorgʻaӯ…

Bul dәӯirde Maverannaxrdiң sotsialliq turmisi hәm siyasiy jagʻdayi ishki kelispeӯshilikler girdabina tүsip qalgʻan, Saxibqiran Әmir Temur dүzgen mәmleket dagʻdarisqa jүz burip, temuriy miyrasxorlar mәmleketti idiraӯ halatina keltirip qoygʻan yedi. Babur usinday bir payitta Әndijanda turip, Samarqandqa kөp mәrtebe umtiladi. Oniң niyeti babasi Әmir Temur saltanatiniң iyesi boliӯ yedi. Hәm yeki ret Samarqandtti iyeleydi, bul ӯaqiyalar 1498 hәm 1500-jillargʻa tuӯra keledi. Bul arada Maverannaxr aymagʻinda Sheybaniyxan hүjimleri hәӯij aladi, birme-bir temuriyzadalar qol astindagʻi jerler basip alina baslaydi. Babur ilajsiz aӯhalda Ana jurtin tәrk yetiӯge mәjbүr boladi. 1504-jili dәslep Xisar, keyin Qabulgʻa jol aladi. Ol keleshek tәgʻdirin әyne usi aymaqlardan izleydi, bul bolsa aңsat bolmaydi.

Hindistan әjayip үlke, ol әyyem-әyyemnen adamlardiң itibarin өzine tartqan. Bul jilӯali үlke Baburdi da qөp ӯaqittan berli qiziqtirip kiyatirgʻan yedi. Babur 1525-jili Hindistangʻa 1200 әskeri menen jүris yetip, Ibrahim Ludiydiң 10 000 әsker hәm 1000 pilden ibarat armiyasina qarsi saӯashta jeңiske yerisedi hәm bul әpsanaӯiy үlkeniң shigʻis bөlegine iyelik yetedi. Oniң hүkimranligʻi dәӯirinde insaniyliqqa tiykarlangʻan әdalatli nizamlar sharapati menen Hindistanda siyasiy jagʻday turaqlasip, үlke jerleri birlesedi. Qalalar abadanlastirilip, saӯda-satiq duris jolgʻa qoyiladi. Babur bagʻlar jaratiӯgʻa itibar qaratqan әdalatli shax sipatinda taniladi. Usi orinda 332 jil daӯam yetken Baburiyler dinastiyasi dәӯirinde Hindistandi abadanlastiriӯ, onda hәzirgi kүnge shekem ataqli bolgʻan arxiteturaliq yestelikler, bagʻlar, kitapxanalar, kәrӯansaraylar quriӯ keң tүrde jolgʻa qoyilgʻani, sol dәӯirdiң aldiңgʻi hәm zeyni өtkir alimlari, shayirlari, muzika jaratiӯshilari hәm mәmleketlik gʻayratkerlerdi jәmlegen jetik bir ruӯxiy-agʻartiӯshiliq ortaliq payda bolgʻanin atap өtiӯ orinli.

Ulli shax Babur Hindistanda mәmleket jumislari menen bir qatarda, өziniң әdebiy-kөrkem dөretiӯshiligin de daӯam yettiredi. Oniң nәzik qәlbindegi өtkir sezimleri tәkirarlanbas shayirliq, mәnisi toliq bolgʻan prozaliq shigʻarmalarina kөshedi. Bүgin bizge shekem Baburdan өzbek tilinde dөretilgen bir qosiqliq diyӯan, «Baburnama» (aniq ati «Vaqoye»- «Ӯaqiyalar»), Xoja Axror Vali (1404-1490) diң «Volidia» siniң aӯdarma qosiq toplami, aruz teoriyasina baylanisli «Mufassal», islam taqiriplari haqqinda «Mubayyin», «Muzikaliq ilim», «Xarb isi», «Xatti Boburiy» shigʻarmalari jetip kelgen.

Nәzik keӯil shayir qosiqlariniң basim bөleginde bolsa oniң өz өmiriniң keshirimleri hәm kөrinislerine isharalar sezilerli dәrejede bayan yetilgen.

                                          

Charxning men koʻrmagan jabru jafosi qoldimu?

Xasta koʻnglim chekmagan dardu balosi qoldimu?

 

-dep jazilgʻan qatarlar qansha dәrtke tola bolsa, sonsha tartimli. Qansha qaygʻili bolsa, sonsha jaqtili. Keӯillerge tereң batip ketetugʻin bul qaygʻili qatarlarda yerteңniң, keleshektiң jap-jariq үmitleri jәmlengen. Әyne usi tәrepleri menen Babur bәytleri qәdirli hәm insan ruӯxiyatina jaqin.

Shax hәm shayir dөretiӯshiliginiң jәne bir әhmiyetli temasi Ӯatangʻa muxabbat tuygʻisi, jurt sagʻinishi, ogʻan qaytiӯ үmiti bolgʻanin usi qatarlardan aңlaӯ qiyin yemes.

 

 

Tolʼe yoʻqki jonimgʻa baloligʻ boʻldi,

Har ishniki, ayladim-xatoligʻ boʻldi.

Oʻz yerni qoʻyib, Hind sari yuzlandim,

YO Rab, netayin, ne yuz qaroligʻ boʻldi?!

 

 «Baburnama»-Baburdiң bas shigʻarmasi. Bul shigʻarmada Baburdiң basinan keshirgenleri, jol qoygʻan qәtelikleri, qaygʻi-keshirmeleri, jeңis hәm jeңilisleri hәm de shejiresi ashiq jazilgʻan. Orin atlari, ol jerdegi janzatlar hәm өsimlikler hәr tәrepleme jaritilgʻan. Shigʻarmada sol dәӯirdiң ataqli adamlarina әdalatli tүrde sipatlama berilgenligi sonshelli, kitapti oqigʻan adam Baburdiң oy-өrisine, bilimine, oniң sәrkardaliq qәbiletine, әdil hәm aqilliligʻina qayil qaladi. Shigʻarmada keltirilgen bәyitler, gʻәzel, rubayilar bolsa kitaptiң shax bezegi sipatinda oqiӯshiniң qәlbinde өshpes iz qaldiradi. Bul haqqinda Baburdiң өzi tөmendegishe yetip jazadi:

 

Bu olam aro ajab alamlar koʻrdum,

Olam elidin turfa sitamlar koʻrdum,

Har kim bu «Vaqoyeʼ»ni oʻqur bilgaykim,

Ne ranj–u, mehnatu, ne gʻamlar koʻrdim

 

Jәne bir itibarli tәrepi sonda, hәzirgi shekem bul memuar shigʻarma dүnyaniң 30 dan artiq, atap aytqanda-inglis, frantsuz, nemets, italyan, golland, parsi, urdu, rus, yapon, tүrk, tәjik tillerine aӯdarma yetilgen. Bul shigʻarmadagʻi jүdә kөp aktual ekonomikaliq, sotsialliq mәseleler, joqarida atlari keltirilgen ӯәlayatlardiң өzara siyasiy-ekonomikaliq hәm saӯda mүnәsibetleri, geografiyaliq tutqan orni, iqlimi, өsimlik hәm hayӯanat dүnyasi, taӯlari, dәryalari, xaliqlari, qәbiyle hәm yelatlari hәm de olardiң jasaӯ sharayatlari, үrp-әdetleri, әhmiyetli inshaatlari-hindler ibadatxanalari hәm musilmanlardiң meshitleri, toy hәm jerleӯ mәresimleri haqqinda ogʻada әhmiyetli magʻliӯmatlar tariyxiy hәm mәңgilik miyras sipatinda dүnya alimlarin hәzirge shekem hayran qaldirip kelmekte.

Atap өtiӯ kerek, Hindistan perzenti Javoharlal Neru «Babur-dilbar shaxs. Oyaniӯ dәӯiri hүkimdariniң haqiyqiy үlgisi yesaplnadi. Oniң Hindistangʻa keliӯi arqali Hindistanda ulli өzgerisler jүz berdi, dөretiӯshilikte, turmista, arxitekturada hәm mәdeniyattiң basqa taraӯlarinda jaңasha raӯajlaniӯ әmelge asirildi» dep aytqaninda toliq haq yedi.

Har kimki, vafo qilsa, vafo topqusidir,

Har kimki, jafo qilsa, jafo topqusidir.

                                             Yaxshi kishi koʻrmagay yomonliq hargiz,

                                             Har kimki, yomon boʻlsa, jazo topqusidir

Usi siyaqli qosiqlarinda hәr dayim adamlardi jaqsiliqqa, әdalat, insaniyliq, joqari insaniy tuygʻilardi qәdirleӯge shaqirgʻan ulli Oʻatanlasimiz Zaxriddin Muxammad Babur өmiri daӯaminda jaqsiliqti qәlep jasadi. Qolinan kelgeninshe adamlargʻa jaqsiliq yetti. Yendi gʻana 47 jasti qarsilagʻan, әyne kүshke tolgʻan shagʻinda өz өmirin perzenti Xumoyungʻa «sadqa» yetip jiberdi. Biraq, өtken tariyx betinde әdalatli shax hәm ulli shayir өziniң mәlim hәm ataqli shigʻarmalari menen tariyx jaziӯshisi, lirik shayir hәm de sotsialliq mәseleler sheshimine өz үlesin qosqan alim sipatinda өshpes iz qaldirgʻan tulgʻalardan biri bolip qaldi. Keӯline jariq maqset tүygen insanlargʻa, әsirese jaslargʻa ulli babakalanimizdiң batirliq, pidayiliq, yelsүyiӯshilik hәm shaңaragʻina, әӯladlarina aqibetlilik, jan pidaligʻi hәmiyshe өrnek boladi.

 

Gulnoza TURGʻUNBOYEVA,

өz xabarshimiz.

 

 

Aӯdarmalagʻan Azamat PIRNIYAZOV.