Basqariӯda tәjiriybe, kөnlikpe, sheberlik, bilim, aqil hәm өzin tutiӯdiң roli үlken. Biraq, yeң әӯele basqariӯ-isskustvo, jәne de anigʻiraq aytqanda dөretiӯshilik. Basshigʻa da kөrkem өner iyesine tәn bolgʻan talant hәm qәbilet zәrүr.
Insaniyat tariyxi basqariӯdiң tүrli formalari jүzege keliӯi hәm bul ӯaziypa jetilisip bariӯi menen belgilenedi. Miynet qurali shoqmardan, birden-bir qaygʻisi qarin toydiriӯdan ibarat bolgʻan yeң algʻashqi dүzimdegi adamlargʻa da kimdur basshiliq yetken. Uzaq өtmishtegi babalarimiz өz qәӯim jetekshisin jolbasshi sipatinda tәn alip, oniң iqtiyarina boysingʻan. Neshe miң jilliq tariyx tәjiriybesi soni kөrsetedi, jәmiyet turmisiniң barliq jөnelisleri tikkeley yamasa basqalar arqali bolsin, lekin basqariliӯi shәrt.
Basqariӯ psixologiyasinda tiykargʻi tүsiniklerden biri oniң subʼekti hәm obʼekti yesaplanadi. Tikkeley basqariӯ protsessin kөz aldimizgʻa keltiretugʻin bolsaq, oniң subʼekti sipatinda basshini, obʼekt tәrzinde bolsa xizmetker hәm miynet jәmәәtin oyimizgʻa keltiriӯimiz mүmkin. Basshiniң kәsiplik qәliplesiӯi, өzin-өzi basqariӯ kөnlikpelerin iyeleӯi shөlkem hәm xizmetkerler basqariӯdagʻi tiykargʻi temalardan birine aylanadi. Joqaridagʻi pikirlerden kelip shiqqan halda, basqariӯ psixologiyasiniң predmeti sipatinda basqariӯ protsessindegi insan xizmeti qabil yetilgen.
Insan minez-qulqin tүsiniӯ hәm basqariӯ ushin shaxs tәbiyati haqqinda belgili bir bir magʻliӯmatqa iye boliӯi zәrүr. Jәmәәtte shaxs өzgeler menen baylanisqa kiriser yeken, ol tүrli sotsialliq toparlar jumisina qatnasadi. Usi mүnәsibet penen shaxs agʻza bolgʻan topar hәm jәmәәtlerge tәn bolgʻan psixologiyaliq nizamlardi da analiz yetiӯ zәrүrligi payda boladi.
Basqariӯ protsessin psixologiyaliq analiz yetiӯ mәselesi, yeң әӯele, basshi jumisiniң jetilistiriliӯin өz aldina maqset yetip qoyadi. Buni әmelge asiriӯ ushin basshigʻa qoyilgʻan talaplar, olardi basqariӯgʻa meyillik hәm basqariӯdi toliq әmelge asiriӯgʻa tosqinliq yetiӯshi shaxs sipatlarin үyreniӯ zәrүrligi payda boladi.
Mәlim bolgʻaninday, basqariӯdiң kөplegen taraӯlarda nәtiyjeli basshiliq yetiӯdi tәmiyinleӯshi shaxs sipatlarin aniqlaӯgʻa baylanisli qatar izleniӯler alip barilgʻan. Atap aytqanda, өtken әsirdiң 50-jillarinda hәr qanday taraӯda sheber basshi boliӯgʻa tiyisli sipatlamalar temasinda jүzden artiq izlenisler өtkerildi. Nәtiyjede basqariӯdi mүnәsip alip bariӯshi barliq basshilargʻa tәn paziyletler uliӯmalastirilgʻanda tek gʻana 5 protsent sipatlar kөzge taslanadi. Yagʻniy, aqil menen quramali hәm qiyin mashqalalardi sheshiӯ qәbileti ortashadan joqari, biraq jүdә joqari bolmaӯi shәrt; baslama, hәreketke zәrүrlikti aniqlaӯ hәm usigʻan baylanisli qәbiletke iye boliӯ; өzine isenim, өz sheberligi hәm umtilislarin joqari bahalaӯ. Lekin, kөplep izleniӯshiler diqqat-itibarindagʻi tiykargʻi sipatlamalardan biri basshi shaxsina tәn dominant (hүkimranliq, үstinlik)liqqa umitiliӯda. Әyne usi sipatlama basshiniң baslamani өz qolina aliӯgʻa, toparda jetekshilik yetiӯge hәm qiyin jagʻdaylarda juӯapkershilikti өz moynina aliӯgʻa tiykar jaratadi.
Basqariӯ psixologiyasiniң jәne bir әhmiyetli tәrepi xizmetkerler tipologiyasi. Jәmәәttegi hәr bir xizmetker өz umtilisi hәm maqsetlerine iye. Shөlkemlestiriӯ, jәmәәtti basqariӯ, yeң dәslep, oniң quram bөlegi bolgʻan xizmetkerlerdiң өzgesheliklerin yesapqa aliӯdi talap yetedi. Shaxstiң өzine tәnligi bolsa kөp sebepler tәsirinde qәliplesedi. Bul sebepler qatarinda jas dәӯiri, shaңaraqtagʻi ortaliq, hәtteki genetikaliq belgiler de өz ornina iye. Jәmәәtte tүrli xarakterli xizmetkerler bir maqset jolinda birlesedi hәm basshiniң tiykargʻi ӯaziypasi usi hәr tүrlilikti bir bagʻdarda birlestiriӯlen ibarat.
Basqariӯ psixologiyasinda xizmetkerler tipologiyasi basqa da qatar sebepler boyinsha әmelge asiriliӯi mүmkin. Usilardan biri temperament tiplerine baylanisli ajiratiӯ. Temperament bas miydegi qozgʻaliӯ hәm tormozlaniӯ protsessiniң өzara mүnәsibetlerinen kelip shigʻatugʻin qәsiyet sipatinda tүsiniler yeken, barliq izleniӯshiler oniң tuӯma yekenligi hәm insanniң kөbinese jumisiniң nәtiyjelerine tәsir yetiӯshi sebep sipatinda qatnasiӯin atap өtedi. Sebebi, basqariӯda xizmetkerdiң belgili bir temperamentke kiretugʻinligʻin biliӯ oniң tapsirilgʻan ӯaziypani nege tap usi tәrizde orinlap atirgʻanin tүsiniӯge jәrdem beredi, gezi kelgende bolsa әyne ogʻan mas keletugʻin ӯaziypani jүkleӯ imkanin beredi.
Shaxs temperament tipologiyasin biliӯ jumis barisin aqilgʻa muӯapiq shөlkemlestiriӯ, ӯaziypalardi xizmetkerler imkaniyati hәm xarakterine qarap bөlistiriӯ, jәmәәttegi salamat ortaliqti saqlaӯ imkanin jaratadi. Mәselen, analizleӯ arqali is jүrgiziӯge sangvinik hәm plegmatik tipleri tәbiyatina bola meyil boladi. Xolerik yaki melonxolik temperamentine kiretugʻin insanlar bolsa өziniң emotsional salmaqliligʻin ishki zorigʻiӯ yesabinan tәmiyinlep turiӯi lazim. Shaxstiң temperament tipin biliӯ ogʻan tәn bolgʻan sipatlardi tereңirek aniqlaӯgʻa hәm өzin-өzi nәtiyjeli basqariӯ imkaniyatin beredi, kүtilmegen jagʻdaylarda orinsiz is-hәreketlerden өzin shetke aliӯ hәm ishki qadagʻalaӯdi tәmiyinleydi.
Xizmetkerlerge motivatsiya beriӯ basqariӯ psixologiyasinda үlken orin iyeleytugʻin temalardan biri. Basqariӯ taraӯina baylanisli motivatsiya-xizmetker yaki miynet jәmәәtin shөlkem maqsetine qaray jumisqa tartiӯ mәnisin aңlatadi. Sol mәniste, motivatsiyaniң yeki tүri pariqlanadi. Yagʻniy, sirtqi motivatsiya-xizmetkerlerdi jumisqa tartiӯ hәm jumisqa үndeӯ maqsetinde shөlkem tәrepinen әmelge asirilatugʻn ilajlar hәm de ishki motivatsiya-shaxstiң belgili bir bagʻdar boyinsha jumisin tәmiyinleytugʻin өz qәleӯi, talabi hәm mәpleri yesaplanadi. Әlbette, nәtiyjeli basqariӯ әmeliyati kөz-qarasinan alip qaragʻanda motivatsiyaniң yekinshi formasi bir qansha paydali hәm optimal kөriniske iye.
Jaңalanip atirgʻan Өzbekstanda ishki isler taraӯinda bir qatar tүpkilikli reformalar әmelge asirilmaqta. Ishki isler organlari xizmetkeri kәsiplik xizmetiniң quramali өzine tәnligi oniң siyasiy qәbileti, nizamshiliqti tereң biliӯi, ilajlardi әmelge asiriӯ kөnlikpesi hәm tәjiriybesine iye yekenligi, qagʻiydabuzar shaxslar hәreketin aldinnnan seziӯsheңligi, kәsip juӯapkershiligi menen tүsindiriledi. Usi tәrepten ishki isler organlari sistemasinda basqariӯdi nәtiyjeli shөlkemlestiriӯ ayriqsha orin iyeleydi.
Xizmetkerlerdiң kәsibine tәn juӯapkershilikti tәmiyinleӯshi sipatlari-kәsiplik jumisinda tүrli jagʻdaylarda baslamashiliq, batirliq, shidamliliq, bir sөzlilik, gʻayratliliq, itibarli boliӯ hәm maqsetke umtiliӯshiliq siyaqli sotsial-psixologiyaliq sipatlari basshiniң basqariӯ sheberligi arqali qәliplesedi. Basshi tek gʻana basqariӯ ӯaziypasin orinlaӯ menen sheklenbesten, sonday-aq, jәmәәt agʻzalari menen nәtiyjeli baylanis ornatiӯ hәm tәsir өtkeriӯdi de tәmiyinleӯi kerek. Buniң ushin basshiniң psixolgiyaliq kөnlikpeleri, ruӯxiy halati hәm jeke sipatlar үlken әhmiyetke iye.
Bүgin taraӯda psixologiyaliq tәmiyinleӯ topari psixologlari tәrepinen «Basqariӯ kөnlikpelerin raӯajlandiriӯ», «Qararlar qabil yetiӯ», «Basshi baylanisiniң effektiv texnologiyalari» siyaqli temalarda treningler alip barilmaqta. Sebebi, ishki isler organlari taraӯinda basqariӯ psixologiyasina baylanisli trening shinigʻiӯlardiң orni hәm әhmiyeti үlken. Olar xizmetkerlerge psixologiyaliq tayarligʻin bekkemleӯ, jәmәәt penen nәtiyjeli baylanis ornatiӯ hәm stress jagʻdaylarinda duris qarar qabil yetiӯ imkanin beredi. Nәtiyjede, ishki isler taraӯinda xizmet kөrsetiӯ sipatin arttiriӯ, xizmetkerlerdiң ruӯxiy salamatligʻin saqlaӯ hәm jәmәәtte turaqliliqti tәmiyinleӯge jәrdem beredi. Soniң ushin basqariӯ psixologiyasi boyinsha turaqi treningler shөlkemlestiriӯ hәm olardi jetilistirip bariӯ әhmiyetli ӯaziypa yesaplanadi.
Mavluda ORZIYEVA,
Naoʻayi oʻәlayati IIB RAI hәm KMTX psixologiyaliq tәmiyinleoʻ topari agʻa bas psixologi, kapitan.