Jurtimizdagʻi tariyxiy yesteliklerdiң saӯlati, өzine tәn arxitekturaliq usili, jillar sinaqlarinan өtip bizge shekem jetip kiyatirgʻani pүtkil dүnyani lal qaldirmaqta. Sayaxatshilar babalarimiz tәrepinen sheberlik penen jaratilgʻan kөrkem өner shigʻarmalarin өz kөzi menen kөriӯ, olardagʻi ulliliqti seziniӯ ushin keledi.
Өzbekstanda tariyxiy yestelikler haqqinda sөz yetilgende, birinshi nәӯbette, Samarqand, Buxara, Xiyӯa kibi YUNESKO diziminen orin algʻan qalalar kөz aldimizgʻa keledi. Sebebi, Tashkent, Qoqan, Әndijan, Shahrisabz-bul shegi joq zamanagөy shigʻis yertegi.
Jurtimizgʻa kelgen sayaxatshilar өz sayaxatlarin, yeң dәslep, TASHKENT qalasinan baslaydi. Tashkent qalasiniң qәdimgi atlari tүrli dәreklerde hәr tүrli ushirasadi. Choch, Binkant, Shosh. Tashkent ati dәslepki ret Maxmud Qoshgʻariydiң «Devoni lugʻotit-turk» shigʻarmasinda ushirasadi.
Tashkenttiң Yeski shahar bөliminde jaylasqan yeski Kaykovus anhori boyindagʻi Hazrati Imom kompleksinde tүrli dәӯirlerde qurilgʻan arxitekturaliq yestelikler jәmlesken. Ol tashkentli ataqli diniy alim, shofeiy mazhabiniң imamlarinan, qaraxaniyler jetekshisi Abu Bakr Muhammad Kaffol Shoshiydiң maqbarasi әtirapinda dүnyagʻa kelgeni ushin Hәzireti Imam ati menen ataladi.
Jer jүziniң sayqali, әyyemgi hәm hәmiyshe jas SAMARQAND bәrqulla sayaxatshilardi өzine tartip kelgen. Samarqand tariyxta bolgʻani siyaqli, bүgin de pүtkil dүnyadagʻi adamlardiң itibarinda bolip keledi.
Samarqand qalasina eramizdan aldiңgʻi VIII әsirde tiykar salingʻan. Yertedegi Persiya imperiyasi quramindagʻi Sӯgʻd ӯәlayatiniң paytaxti yesaplangʻan. Dәslepki Samarqand hәzirgi Afrosiyob arxeologiyaliq aymagʻinda bolgʻan. XIII әsirde mongollar hүjiminen keyin үlken ziyan kөrgen qala keyinshelli adamlar kөship ketiӯi aqibetinde bosap, qarabaxanagʻa aylangʻan. XIV әsirde Әmir Temur hүkimranligʻi dәӯirinde qala өz qүdiretiniң shiңina shiqqan.
Tek gʻana Samarqanda yemes, bәlkim pүtkil Өzbekstanniң timsali bolgʻan Registan maydani qalaniң tanistiriӯ qagʻazi yesaplanadi. Samarqandqa bargʻan hәr bir adam Registan ansamblin kөrmey qaytpaydi. Registan maydani Samarqandtiң orayi yesaplanadi. Ol jerde bazar bolgʻan. XV әsirde Mirza Ulugʻbek bul jerde medirese, xonakoh, kәrӯansaray qurdiradi. XVII әsirge kelip Samarqand hәkimi Yalangtush Bahodir Ulugʻbek mediresesi aldinda, xonakoh orninda үlken medirese qurdiradi. Peshtaq bөliminde jolbaris sүӯreti tүsirilgeni bezeӯleri ushin xaliq arasinda Sherdar ati menen belgili. Maydanniң batis bөliminde Mirzoyi kәrӯansarayi orninda Yalantush Bahodirdiң yekinshi mediresesi bar.
Samarqandtiң jәne bir gәӯhari Әmir Temur maqbarasi bolip, ol XV әsirdiң baslarina tiyisli. Dәslep bul jerde Әmir Temurdiң aqligʻi hәm taxt miyrasxori Muhammad Sultan bir medirese hәm bir xonakoh qurdirgʻan. Yeki bina bir-birine qarama-qarsi yetip tiklengen. 1403-jilda Muhammad Sultan Shomda qaytis boladi. Temur aqligʻi ushin usi kompleks aymagʻinda maqbara quriӯdi buyiradi.
Samarqadtiң muqәddes qәdem jaylari arasinda shubhasiz, Qusam ibn Abbos maqbarasi jetekshi yesaplanadi. Bul maqbara Shohi Zinda arxitekturaliq kompleksiniң kuriliӯinda үlken rol oynagʻan. Sebebi, әyne usi maqbara әtirapinda keyinshelli kөplegen maqbaralar qurilgʻan. Kompleks XI–XX әsirler daӯaminda qәliplesip bargʻan. Dәslep XI–XII әsirlerde, qaraxaniyler hүkimranligʻi dәӯirinde maqbaralar qurilgʻan.
Qubbat-ul islom – BUXOROI SHARIFtiң jasin tariyxshilar 2500 jildan artiq dep yesaplaydi. Buxara alabinda jүdә qәdimgi zamanlardan bir qansha iri qalalar bolgʻan. Poykent, Romitan, Varaxsha hәm Vobkent usilar qatarinan. Buxarada samaniyler hәm qaraxaniyler dәӯirinde kөplegen qurilis imaratlari, medireseler, meshitler, jәmiyetlik binalar, monshalar qurildi. Orayliq Aziyadagʻi dәslepki medirese de әyne Buxarada qurilgʻan bolip, ol Farjak dep atalgʻan. Usi binalardiң kөpshiligi mongollar basqinshiligʻi payitinda buzip taslandi. Mongollardan aldiңgʻi qurilislardan Ismayil Samaniy maqbarasi, Minorai Kalon, Vobken minarasi, Magʻoki attor siyaqli inshaatlar saqlanip qaldi.
Buxaragʻa kelgen hәr bir sayaxatshi Ismayil Samaniy maqabarasi, Poyi Kalon ansambli, Sitorai Mohi-Xosa sarayin әlbette barip kөredi. Ismayil Samaniy maqbarasi IX–X әsirlerge tiyisli ayiriqsha yestelik kompleksi yesaplanadi. Biraq Buxaraniң shaqiriӯ qagʻazi, shubhasiz Poyi Kalon kompleksi boladi. Kompleks Arislanxan minarasi, Үlken jome meshiti hәm Mir Arab mediresesinen ibarat. Komplekstegi yeң yeski bina bul xaliq arasinda Minorai Kalon, yagʻniy Үlken minara dep jүritiletugʻin Arislanxan minarasi yesaplanadi. Minara 1127-jilda qaraxaniyler hүkimdari Arislanxan Muxammad buyrigʻina kөre, Usta Baqo basshiligʻindagʻi qurilisshilar tәrepinen qurilgʻan.
Orta әsirler qalalari kelbetin yelege shekem saqlap kiyatirgʻan Orayliq Aziyadagʻi birden-bir qala– XIYӮA. Xiyӯaniң ati X әsirden baslap hүjjetlerde tilge alina baslaydi. Mәselen, X әsirde jasagʻan tariyxshi Istahriy Xiyӯani sol dәӯirdiң yeң iri 30 qaladan biri, deydi. Qala ati Ishan qalada jaylasqan Xeyvaq qudigʻinan alingʻan. Bunnan tisqari, osetin tilindegi «Xiauv» qala sөzinen yaki antik dәӯirde qala janina agʻip өtken Xeykanik, hәzirgi Polvonyop kanali atinan kelip shiqqan degen boljaӯlar da bar. Xiyӯa qalasi XVI–XX әsirlerde Xorezm (Xiyӯa) xanligʻiniң paytaxti ӯaziypasin atqargʻan.
Xiyӯa qalasindagʻi Ishan qala arxitekturaliq kompleksi 1990-jilda YUNESKO dizimine kirgizilgen hәm mәmleket qorgʻaӯina alingʻan. Ishan qala ishki qala degendi bildiredi. XIX әsirde qaladagʻi xaliq sani kөbeygennen soң, adamlar qala diyӯali sirtina shigʻip ornalasa baslaydi. Sonda Xorezm xani Muxammed Raximxan I diyӯali artinda jasaӯshi xaliqti sirtqi hүjimlerden saqlaӯ maqsetinde yekinshi diyӯaldi tikletedi. Sol tәrizde qala yeki bөlimge, Dishan qala (sirtqi qala) hәm Ishan qalagʻa (ishki qala) bөlinedi. Biraq sirtqi diyӯallar XX әsirde qalaniң keңeyiӯi nәtiyjesinde buzip taslangʻan. Dishan qalaniң bir neshe dәrӯazalari saqlanip qalgʻan. Ishan qala bolsa diyӯallari oңlangʻan halinda saqlangʻan.
Ishki isler organlarinda da yelimiz tariyxin үyreniӯge ayiriqsha itibar qaratilgʻan. Atap aytqanda, xizmetkerlerdiң ruӯxiy-agʻartiӯshiliq boyinsha bilimlerin arttiriӯ, olardi milliy qәdiriyatlargʻa sadiq bәrkamal shaxs sipatinda tәrbiyalaӯ maqsetinde IIM Ruӯxiy-agʻartiӯshiliq jumislari hәm kadrlar menen tәmiyinleӯ departamenti tәrepinen «Ruӯxiyliq marshrutlari» islep shigʻilgʻan. Ogʻan tiykar, xizmetkerler jurtimizdiң diqqatqa ilayiq orinlari, muzeyler, ruӯxiy-agʻartiӯshiliq mәskanlari, tariyxiy hәmde mәdeniy yesteliklerge baradi.
Mәmleketimizdegi әsirler jүgin kөterip kiyatirgʻan bar tariyxiy yestelikler, qәdemjaylar bәrshemizdiң maqtanishimiz. Olar bizge babalarimizdan qalgʻan ulli miyras. Olardi asirap-abaylaӯ, keleshek әӯladqa pүtin jetkeriӯ bәrshemiz ushin әhmiyetli ӯaziypa. Hәr birimiz jurtimizdgʻai tariyxiy yesteliklerdiң tariyxin biliӯimiz ham өz perzentlerimizge үyretiӯimiz lazim.
Sarvar SOBIROV,
өz xabarshimiz.
Aӯdarmalagʻan Azamat PIRNIYAZOV.