Ruӯxiy-agʻartiӯshiliq sabagʻi
Sana yerkinliginiң belgilerinen biri baslama bolip, ol insanniң өz aldina aniq maqset hәm ӯaziypalar qoyiӯ, oni әmelge asiriӯ jolindagʻi mashqalalardiң sheshimin tabiӯ, aqirina jetkeriӯ ushin zәrүr bolgʻan usil hәm qurallardi belgileӯde kөrinedi.
Sana yerkinliginiң sin dәrejesi bolsa yerkin pikirleӯshiniң ӯaqiya-hәdiyselerge mүnәsibeti, oniң sipatlari, paydali-paydasiz tәreplerin ajirata biliӯinde kөrinedi. Yerkin sanagʻa iye bolmagʻan insan tayar kөz-qaraslar qaramagʻina aylanadi hәm olarda sana-sezim өsiӯi өziniң tәbiygʻiy dәrjesinen artta qaladi. Sananiң baylanisli bolip qaliӯi jәmiyet raӯajlaniӯi, millettiң өsip–өnioʻine tosqinliq yetedi. Sana өzgermese turmista өzgermeydi. Sonliqtan pikirdiң yerkinligi oniң nәtiyjeli boliӯin tәmiyinleydi. Insan tәrepinen mәlim bir ӯaqit ishinde belgili bir taraӯ ushin qimbatli hәm jaңa pikirler, ideyalar, usinislar bergen, teoriyaliq hәm әmeliy ӯaziypalardiң sheshimin bilgen adamniң sanasi paydali hәm nәtiyjeli boladi.
Demek, belgili bir ӯaqit ishinde yerkin tәrizde orinlangʻan jumis kөlemi hәm sipati sana-sezim yerkinliginiң өlshemi bolip xizmet yetedi. Sebebi, sana yerkinligine yerisiӯ, yagʻniy yerkin pikir iyelerin tәrbiyalaӯ hәm qәliplestiriӯ bүgingi milliy raӯajlaniӯdiң әhmiyetli ruӯxiy sebeplerinen biri yesaplanadi.
Zamanagөy dүnya bүgingi kүnde үsh global mashqala menen shugʻillanadi: insaniyattiң tsivilizatsiya sipatinda saqlanip qaliӯi, insandi asirap-abaylaӯ hәm de oni raӯajlandiriӯ hәm tәrbiyalaӯ mәselesi. Dүnya jaңa әsirge qoyiӯi menen zaman talaplari, adamlardiң jasaӯ tәrzi, shәrt-sharayatlari, ӯaqit tүsinigi boyinsha kөz-qaraslari, olardi qorshap turgʻan xabar mәkani jaңa basqishqa shiqti. Insaniyat әtirapindagʻi turmisliq zaңliliqqa jәne de talapshaңliq penen, aңli hәm sana-sezim menen qatnasta bola basladi. Soniң menen birge, hәp zamatta өzgerip baratirgʻan zaman talaplari insaniyattan mobillesiӯ, intensiv boliӯ hәm integratsiyalasiӯ, xabardi qabil yetiӯ hәm de oni jasap turgʻan dәӯirimiz tendentsiyalarina sәykes hәm qolay yetip qayta isleӯ kөnlikpesin talap yetpekte.
Sergeklik, juӯapkershilik, өzlikti aңlaӯ, ideyaliq gүressheңlik hәr bir azat shaxs hәm yerkin puqara ushin zәrүr. Bүgingi jaslar tүrli mәkanlarda taralip atirgʻan belgili bir kүshlerdiң mәplerine xizmet yetetugʻin hәr qiyli mazmun-mәnistegi ideyalar tәsirin sezinip jasaydi. Xabar әsiri, qәbilet әsiri, internet әsiri, informatsiyaliq-texnologiyalar әsiri dep atalgʻan әyne bүgingi kүnde bunday tәsirlerden jiraq boliӯ aktual mashqala yesaplanadi. Solay yeken, dәӯir hәr bir jastiң pikiri hәm turaqli isenimi, yerkin sanasi hәm bekkem jigerge iye boliӯin talap yetedi. Ideyaliq qәӯipler kүsheygen hәzirgi sharayatta milliy sana, milliy өzlikti aңlaӯ, milliy ruӯxiy miyras qәӯipsizligi mәselelerine ayriqsha itibar qaratiӯ zәrүr sebeplerden biri bolmaqta.
Demek, hәzirgi jaslar ne jaman yaki ne jaman yekenligin ajirata biliӯi dәrkar. Yagʻniy, xabardi taңlaӯ hәm onnan nәtiyjeli, duris paydalaniӯ insanniң aңi hәm sana-seziminiң dәrejesine baylanisli. Hәzirgi payitta jaslardiң internetten duris paydalaniӯina yerisiӯimiz zәrүr. Mәmleketimizde Internet xaliq araliq xabar tarmagʻin milliy magʻliӯmatlar menen toltiriӯ hәm bүgingi kүnniң yeң әhmiyetli ӯaziypasi. Yeger biz jaslarda xabar aliӯ mәdeniyatin qәliplestire alsaq, hәr qanday xabar hүjimine qarsi immunitetti kүsheytken bolamiz.
Dүnya ekonomika tarmaqlariniң өzgeriӯi, yagʻniy bul protsesslerdiң sanlasiӯi, mobillesiӯi, taraӯgʻa jasalma intellekttiң yengiziliӯi menen baylanisli әhmiyetli dәӯirdi basinan өtkermekte. Hәzir dүnya Jiөniң derlik sherek bөlegi sanli sektorgʻa tuӯra keliӯi boljaӯ yetilip atirgʻan bir zamanda jasap atirmiz. Biz biykardan-biykar jasalma intellektti tilge almadiq, sebebi ol insan sanasi, aңi menen bәsekige kirispekte. Insaniyattiң өzine tәn belgilerinen biri sezim intellekti-өzimizdegi ham basqalardagʻi sezimlerdi tүsiniӯ hәm basqariӯ qәbileti bar. Tuygʻilar insan tәjiriybesiniң tiykargʻi tәrepi bolip, biziң mүnәsibetlerimizdi, qarar qabil yetiӯ barisi hәm uliӯma turaqliligʻimizdi qәliplestiredi. Biraq jasalma intellekt sezimlerge biypariq bolip qaladi, insanniң nәzik sezimlerin tүsine almaydi.
Jasalma intellekt sistemasi jәne de jetilisken sayin avtonomiya hәm juӯapkershilik penen baylanisli mashqalalar birinshi oringʻa shigʻadi. Bul sistemalarda sezim tүsinigi hәm subʼektiv pikirleӯdiң jetispeӯshiligi kүtilmegen halatlargʻa dus kelgende, ayanishli aqibetlerge alip keliӯi mүmkin. Bunnan tisqari, juӯapkershilik mәselesi үlken mashqala payda yetedi. Yeger jasalma intellekt sistemasi ziyan keltiretugʻin qarar qabil yetse, juӯapkershilikti kim moynina aladi? Adamlardan pariqli rәӯishte, mashinalar tәrbiya ӯәkilligi yaki juӯapkershilik sezimine iye yemes, bul olardiң өz hәreketleriniң aqibetleri ushin juӯapkershilikti qiyinlastiradi. Texnologiyaliq raӯajlaniӯgʻa umitiliӯda jasalma intellekttiң integratsiyasina aqil menen hәm abayli tәrizde pikirleӯ arqali qatnasta boliӯ zәrүr. Jasalma intellekt nәtiyjelilikti arttiriӯ hәm quramali mashqalalardi sheshiӯ ushin үlken potentsialgʻa iye bolsa da, ol adamdi insangʻa aylandiratugʻin taptirmas paziyletlerdiң ornin basa almaydi.
Jasalma intellekttiң qәӯip-qәterleri oniң shekleӯlerinde, haqiyqiy sezimlerdiң joq yekenligi, insan hәreketiniң quramaliligʻin aңlay almasligʻi hәm mashina sheshiminiң nadurisligʻinda kөrinedi. Raӯajlanip atirgʻan jasalma intellekt landshaftin aralaytugʻin bolsaq texnologiyalardiң abzalliqlarinan paydalaniӯ hәm insaniyligʻimizdi belgileytugʻin өzgermes paziyletlerdi saqlap qaliӯ arasindagʻi ortaliqti saqlaӯ jүdә әhmiyetli.
Jәne bir ayriqsha mәsele. XXI әsirde sotsialliq tarmaqlar sol dәrejede gʻalabaliq tүs aldi, bul өz gezeginde, hәtteki insan oy-sanasina өz tәsirin өtkere alatugʻin dәrejege shekem shigʻip үlgerdi. Hәzirgi ӯaqitta kөp sanli adamlardi zombige aylandirgʻan sotsialliq tarmaqlardan uzaqlasa almaӯ keselligi jәne kөbirek ziyan keltirmekte. Sotsialliq tarmaqlargʻa baylanip qaliӯshiliq jaqsiliqqa alip kelmesligi haqqinda kөplegen izertleoʻler alip barilgʻan. Amerika pediatrlar akademiyasi sotsialliq tarmaqlardan paydalaniӯ balalar hәm jas өspirimler densaӯligʻinda unamsiz aqibetlerge alip keliӯi haqqinda yeskertedi. Biraq, bәrshe jastagʻi jasi үlkenler ushin da әyne usinday qәӯip bar. Statistik magʻliӯmatlargʻa kөre, kүnine yeki saattan kөp ӯaqtin sotsialliq tarmaqlarda өtkeretugʻin jas өspirimler internetke 30 minuttan kem sariplaytugʻin teңleslerine qaragʻanda jalgʻizliqtan yeki yese kөbirek azap shegedi yeken.
Sonday-aq, hәr hәptede 58 mәrtebe sotsialliq tarmaqlargʻa kiretugʻin respondentler togʻiz mәrtebe kiretugʻinlargʻa qaragʻanda үsh yese kөbirek jalgʻizliqqa meyil boladi yeken. Bul өz nәӯbetinde olardiң sana-sezimine unamsiz tәsir yetpeytugʻinligʻina hesh kim kepillik bere almaydi.
Juӯmaq orninda atap өtiӯ lazim, insan xabar paydalaniӯshisi sipatinda hәr qanday ziyanli kontentler, buzgʻinshi, jat ideyalargʻa өz sanasi menen qarsi tura aliӯi lazim.
Abror POYONOV,
өz xabarshimiz.