Bүgin insaniyat raoʻajlanioʻdiң jaңadan-jaңa shoqqilarin basip өtpekte. Biraq, aydin keleshekke xizmet yetetugʻin әne usinday jetiskenliklerge yerisilioʻi qatarinda, insaniyat keleshegine qәoʻip tuoʻdirioʻshi bir qansha sebepler yele de saqlanip qalmaqta. Solardan biri, әlleqashan global mashqalagʻa aylangʻan nәshebentlik illeti yesaplanadi.

Izertleoʻlerdiң qaragʻanda, nәshebentlikke үyrenip qalgʻanlar sani jildan-jilgʻa artip barmaqta. Birlesken Milletler Shөlkeminiң magʻlioʻmatlarina qaragʻanda hәzirgi kүnde dүnyada 200 millionnan aslam (basqa xaliq araliq shөlkemlerdiң bergen magʻlioʻmatlarina kөre, 500 millionnan ziyat) adam nәshebentlik өnimleri hәm psixotrop zatlardi paydalanip keledi. Yeң jamani, olardiң kөpshiligi 30 jasqa shekemgi bolgʻan jaslar.

Haqiyqatinda da, nәshebentlik jinayatshiliq penen tikkeley bayanisli halda keshedi. Nege degende narkotiklerdi qolgʻa kirgizioʻ ushin pul tabioʻ maqsetinde aoʻir aqibetli jinayatlar jүz beredi. Qalaberse, nәshebentlik tәsirinde, mәs halda tez-tez jinayatlargʻa qol uriladi.

Bunnan tisqari, nәshebentlik ekonomikaliq (үlken pul sariplanioʻi, dәramatlardiң jogʻaltilioʻi, jumisti jogʻaltioʻ, qarizgʻa batioʻ, tonaoʻshiliq, tilenshilik hәm t.b) hәm de ruoʻxiy ( xojaliqlar buzilioʻi, biypariqliq, tүskinlik, naraziliq, arsizliq h.t.b) aqibetlerdi keltirip shigʻaradi.

Jәne de ashinarlisi, hәmiledarliq dәoʻirinde narkotik өnimlerin paydalangʻan hayallardan dүnyagʻa kelgen balalar mayip bolip tuoʻiladi yaki әdette өmiriniң 2-3 kүninde nabit boladi.

Qullasi, nәshebentlik adamlardiң өmiri hәm densaoʻligʻina үlken qәoʻip tuoʻdiradi, jinayatlardiң өsioʻine imkan payda yetedi, jәmiyet tәrtibi hәm qәoʻipsizligine qәoʻip saladi, jәmiyettiң ekonomikaliq, sotsialliq hәm mәdeniy tiykarlarin jemiredi. Bul illetke berilgenlerdiң kөpshiligi 30 jasqa shekem jasamaydi. Bir sөz benen aytqanda, nәshebentlik kөbinese өlim menen juoʻmaqlanadi.

Hәzirgi kүnde pүtkil dүnyada bolgʻani kibi, mәmleketimizde «әsir obasi» na qarsi qataң gүres alip barilmaqta. Өzbekstan Bmshniң 1961–jildagʻi «Psixotrop өnimler haqqinda» gʻi hәm de 1988-jildagʻi « Nәshebentlik өnimleri hәm psixotrop zatlar menen nizamgʻa qayshi rәoʻishte aylanis yetilioʻine qarsi gүresioʻ haqqinda» gʻi konventsiyalargʻa agʻza bolgʻan. 1999–jilda Өzbekstan Respublikasiniң «Nәshebentlik өnimleri hәm psixotrop zatlar haqqinda» gʻi nizami qabil yetilgen bolip, onda nәshebentlik өnimleri hәm psixotrop zatlar menen nizamnan tis qayshi aylanista bolioʻiniң hәr qanday kөrinisine qarsi jinayiy juoʻapkershilik belgilengen.

Mәmleketimiz basshisi tәrepinen 2024-jil 6-mayda «Өzbekstan Respublikasinda nәshebentlik өnimleri hәm psixotrop zatlardiң nizamsiz aylanisina shek qoyioʻ arqali olardiң xaliq salamatligʻi hәm mәmleket genofondina unamsiz tәsirin saplastirioʻ strategiyaliq is-ilajlar haqqinda» gʻi pәrmani imzalandi. Ogʻan kөre, nәshebentlik hәm narkojinayatlargʻa qarsi gүresioʻ boyinsha 2024-2028–jillargʻa mөlsherlengen milliy strategiya qabil yetildi.

Pәrmanda Milliy strategiya sheңberinde tөmendegi maqsetlerge yerisioʻ barliq mәmleketlik organlar hәm shөlkemlerdiң basli oʻaziypasi sipatinda belgilendi.

-xaliq, әsirese, hayal-qizlar hәm jaslarda «nәshebentlikke qarsi immunitet» ti, oqioʻshi hәm studentler arasinda kүshli tәsir yetioʻshi dәrilerdi paydalanioʻina kelisimsiz mүnәsibetti qәliplestirioʻ, oqioʻ orinlarinda psixo aktiv zatlar tarqalioʻiniң aldin alioʻgʻa qaratilgʻan jaңa tәsirsheң үgit-nәsiyat hәm tәrbiyaliq-profilaktikaliq mexanizmlerdi yengizioʻ;

-xaliqqa sipatli narkologiyaliq xizmet kөrsetioʻ sistemasin jaңa usillar tiykarinda raoʻajlandirioʻ, nәshebentlik hәm zәhәrbәntliktiң yerte profilaktikasi, diagnostikasi, daoʻalaoʻ hәm meditsinaliq-jәmiyetlik reabilitatsiyasi sistemasin tүp-tiykarinan jetilistirioʻge qaratilgʻan mәnzilli ilajlardi әmelge asirioʻ;

- nәshebentlik өnimleri, psixotrop hәm kүshli tәsir yetioʻshi zatlar hәm de prekursorlardiң nizamsiz aylanisiniң jaңasha, әsirese, internet tarmagʻindagʻi usillarina shek qoyioʻ, bul bagʻdardagʻi operativ–qidirioʻ, tergeoʻ hәm ekspert-kriminalistik sharalar kompleksin, birinshi nәoʻbette, sanlastirioʻ arqali raoʻajlandirioʻ;

-mәmleket hәm jeke meditsina mәkemeleri hәm de dәrixanalardiң nәshebentlik өnimlerinen meditsinada paydalanioʻ әmeliyatin qadagʻalaoʻ, sonday-aq, farmatsevtika kәrxanalari, nәshebentlik zatlardiң kөtere hәm usaqlap satioʻ saoʻdasi menen shugʻillanioʻshi subʼektler juoʻapkershiligin asirioʻdiң tәsirsheң mexanizmlerin jaratioʻ;

- nәshebentlikti daoʻalaoʻ hәm narkojinayatlargʻa qarsi gүresioʻ taraoʻinda ilimiy-izlenioʻ jumisin raoʻajlandirioʻ, bul bagʻdardagʻi ilimiy izlenioʻler, juoʻmaqlar, jetiskenlikler hәm jaңaliqlardi әmeliyatqa yengizioʻ hәm de xaliqqa jetkerioʻdi tәmiyinleoʻ;

Mәmleketimizde nәshebentlik hәm narkojinayatlargʻa qarsi gүresioʻdi jetilistirioʻge qaratilgʻan pәrmanda, sonday-aq, «Nәshebentlik өnimleri hәm psixotrop zatlar haqqinda» gʻi nizaminiң jaңa redaktsiyasin islep shigʻioʻ da nәzerde tutilgʻan.

Nәshebentlik өnimleriniң nizamgʻa qayshi rәoʻishtegi aylanisina qarsi gүresioʻ boyinsha mәmleketimiz ishki isler organlari tәrepinen salmaqli jumislar әmelge asirilmaqta. Atap aytqanda, 2024–jilda respublika boyinsha nәshebentlik өnimleri, psixotrop zatlar hәm quraminda kүshli tәsir yetioʻshi zatlar bolgʻan dәri өnimleri menen baylanisli 12278 jinayiy halat aniqlandi. Sonnan 39 protsenti saqlaoʻ, 35 protsenti өtkerioʻ, 16 protsenti jetistirioʻ, 7 protsenti kүshli tәsir yetioʻshi zatlar bolgʻan dәri өnimleri menen baylanisli, 3 protsenti bolsa kontrabanda jinayatlargʻa tuoʻra keledi. Nizamsiz aylanistan 2 tonna 138 kilogramm 233 gramm nәshebentlik hәm psixotrop zatlar alip qoyildi. Alingʻan aygʻaqli dәlillerden 735,8 kilogrami marixuana, 518 kilogrami gashish, 207,1 kilogrami kөknar, 155,5 kilogrami opiy, 119,1 kilogrami sintetik, 116,2 kilogrami geroin giyabentlik өnimleri yesaplanadi.

Usi jildiң dәslepki 4 ayi daoʻaminda bolsa nәshebentlik өnimleri, psixotrop hәm kүshli tәsir yetioʻshi zatlar menen baylanisli 4506 jinayat aniqlandi. Bul өtken jildiң usi dәoʻirine salistirgʻanda 34 protsentke yaki 1133 ke kөp. Usi dәoʻirde nizamiz aylanistan 1 tonna 431 kilogramm 611 gramm mugʻdarinda nәshebentlik zatlari alindi. Soniң menen birge, nәshebentlik hәm psixotrop zatlardiң nizamsiz aylanisi menen baylanisli jinayatlardi islegeni ushin 2649 shaxsqa qarata jinayat isleri qozgʻatilgʻan. Olardan 882 si yaki 35 protsenti 30 jasqa shekemgi bolgʻan shaxslardi quraydi.

Nәshebentlik-illet, ogʻan qarsi gүresioʻ tek gʻana mәmleketlik organlardiң yemes, bәlkim pүtkil jәmiyetshiliktiң oʻaziypasi. Bul boyinsha, әsirese, shaңaraq, mәhәlle, tәlim mәkemeleri hәm huqiqti qorgʻaoʻshi organlardiң birge islesioʻi үlken әhmiyetke iye. Sebebi, birgeliktegi is-hәreketler arqali bul global mashqalagʻa nәtiyjeli gүres alip barioʻ, xaliqti, sol yesapta jaslardi bul bәleden asiraoʻ mүmkin.

 

Kamol OLLOYOROV,

өz xabarshimiz.

Aoʻdarmalagʻan Azamat PIRNIYAZOV.