Mәmleketimizde alip barilip atirgʻan keң kөlemli reformalardiң basli maqseti, insan faktorin hәr qashangʻidan da joqari dәrejege kөteriӯ, ruӯxiy kәmillikti tәmiyinleӯ, joqari raӯajlaniӯgʻa yerisiӯ arqali barliq taraӯlarda jәhәn kөleminde jetekshi orindi iyeleӯden ibarat. Solay yetip, jaңa dәӯir hәr bir insannan өziniң ishki imkaniyatlarin duris bahalaӯdi, sonday-aq, psixologiyaliq bilimler toplami menen jaqinlari hәm kәsiplesleriniң ruӯxiy dүnyasin biliӯdi talap yetpekte. Insanniң qizgʻin hәm өzgerislerge bay өmiri bunnan bilay onnan psixikaliq hәdiyseler nizamliligʻin biliӯ hәm usigʻan say tәrizde aqilgʻa muӯapiq hәm nәtiyjeli jumis alip bariӯ zәrүrligin keltirip shigʻarmaqta.

Өmir jүdә quramali bolip, quӯanishli, baxitli ӯaqitlar, gʻam-tәshiӯishli demleri insan zatin ne bir jagʻdaylargʻa salmaydi, deysiz. Zamanagөy shәhәrler, mashaqatli turmisliq jagʻdaylar, xojaliqtagʻi, kөshedegi hәm jumistagʻi bir-birine qayshi keletugʻin ruӯxiy ortaliqlar, sharshaӯ, sozilmali kesellikler, tөmen ekologiyaliq sharayatlar kibi bir qatar sebepler insan minez-qulqiniң өzgeriӯine alip kelmekte.

Ilimpazlardiң pikirinshe, adam өz ruӯxiy dүnyasin sanali rәӯishte basqarip bilse, biymәlel qan basimi, qant elementi hәm gormonlar mugʻdarin qadagʻalay aliӯi, jүrek uriӯin tәrtipke saliӯi, aӯiriӯ hәm sharshaӯdi jeңiӯi, unamsiz jүyke qoziӯinan saqlaniӯi mүmkin. Bүgingi kүnde insanlar arasinda kүn sayin artip baratirgʻan ruӯxiy mayipliq sheksiz imkaniyatlargʻa tosqinliq yetpekte. Xojaliq hәm jumistagʻi kelispeӯshilikler, densaӯliq mashqalalari, kelispeӯshilikler hәm ashiӯlaniӯ, jumis barisindagʻi keri kөrsetkishlerge stresstiң tәsiri haqqinda kөp aytamiz.

Stress – organizmniң sirtqi yaki ishki sebeplerine qarata psixofiziologiyaliq juӯap reaktsiyasi yesaplanadi. Bul tүsinik birinshi mәrtebe kanadali fiziolog Gans Sele tәrepinen 1936-jilda ilimiy qollaniӯgʻa kirgizilgen bolip, ol stressti organizmniң hәr qanday talap yaki qәӯipke uliӯma adaptatsiyaliq reaktsiyasi sipatinda tәriyp bergen. Zamanagөy izertleӯler stresstiң psixologiyaliq, biologiyaliq hәm sotsialliq tәreplerin terң үyrenip, oniң insan salamatligʻi, minez-qulqi hәm miynet өnimdarligʻina tәsirin kөrsetedi.

Stress tүrli tiykarlar menen klassifikatsiyalanadi: ӯaziypasina kөre, haqiyqiy sebepke kөre, daӯamiyligʻina kөre hәm tәsir dәrejesine kөre. Emotsional tүrine kөre, stress yeki tiykargʻi tүrge ajiratiladi: unamli stress hәm unamsiz stress. Olardiң parqi fiziologiyaliq reaktsiyalar, psixologiyaliq halat hәm nәtiyjeli daӯamliliqta kөrinedi.

Birinshisi, insangʻa unamli tәsir yetetugʻin, oniң ishki resurslarin aktivlestiretugʻin hәm motivatsiyani asiratugʻin stress tүri. Bul stress organizmdi kerekli dәrejede mobilizatsiyalaydi, biraq zoriqtirmaydi, sergeklik penen diqqat artadi, motivatsiya kүsheyedi, energiya hәm dөretiӯshilik artadi, qarar qabil yetiӯ tezlesedi, iskerlik qәbileti joqari boladi. Fiziologiyaliq belgileri, adrenalin, noradrenalin mugʻdari belgili dәrejede kөteriledi, bas miy qan menen jaqsi tәmiyinlenedi, organizmde «energiya balansi» omptimallasadi.

Unamsiz stress bolsa organizmde fiziologiyaliq hәm psixologiyaliq resurslardi kemeytip, qәӯeter hәm qorqiӯ, diqqat hәm yesleӯdiң tөmenleӯi, uyqisizliq hәm sharshaӯ, emotsional tinishisizliq belgilerinde kөrinedi. Nәtiyjede kortizoldiң uzaq mүddetli joqari dәrejede saqlaniӯina, immunitettiң pәseyiӯi hәm jүrek-qan tamir sistemasinda zorigʻiӯlarina sebep boladi.

Hәr bir kәsipte stress boliӯi mүmkin, lekin bazi bir kәsipler joqari stressli yesaplanadi. Oni kemeytiӯ ushin jeke tayarliq, psixologiyaliq usillar hәm sotsialliq qollap-quӯatlaӯlar үlken әhmiyetke iye.

Joqari stressli kәsipler shaxstan joqari emotsional, psixologiyaliq hәm fizikaliq aoʻirliq hәm de tezlik penen qarar qabil yetiӯ hәm juӯapkershilikti talap yetedi. Bunday kәsiplerde xizmetkerler hәr dayim ayiriqsha jagʻdaylar, qәӯip hәm uzaq jumis kestesi menen jүzbe-jүz keledi. Huqiq qorgʻaӯ hәm ayiriqsha jagʻdaylardagʻi xizmetler, ishki isler organlari xizmetkerleri, arnaӯli xizmetler, әskeriyler, tez jәrdem hәm ayiriqsha jagʻdaylardi qadagʻalaӯshi xizmetkerler kәsiplik mamanliq penen birge, stresske shidamliliq, ruӯxiy turaqliliq hәm nәtiyjeli stressti jeңiӯ kөnlikpelerine de iye boliӯi kerek.

Bүgingi kүnde ishki isler organlarinda xizmetkerlerdiң ruӯxiy halati, olardiң xizmetke mas yekenligi, stresske shidamliligʻi hәm jumisina tayarligʻin aniqlaӯ maqsetinde alip barilgʻan izleniӯler soni kөrsetedi, jas xizmetkerlerde stressti jeңiӯ hәm ruӯxiy turaqliliqti өsirip bariӯ strategiyaliq әhmiyetke iye.

Jas xizmetkerlerde stressti jeңiӯ hәm ruӯxiy turaqliliqti saqlaӯda ushiraytugʻin tiykargʻi tosqinliqlar, psixologiyaliq (tәjiriybe, emotsional basqariӯ, qәӯeter), shөlkemlestiriӯ (jumis jүgi, nәӯbetshilikler, tәrtip-qagʻiydalar), jәmiyetlik (jәmiyetke maslasiӯ), jeke (өzin-өzi qadagʻalaӯ, isenimsizlik) sebepler menen baylanisli.

Xizmetkerler hәr kүngi xizmet barisinda psixologiyaliq aktivlik, emotsional turaqliliq hәm stresske shidamliliqti saqlap turiӯi zәrүr. Әsirese, jas xizmetkerler bul protsesste kөp qiyinshiliqlargʻa dus keledi. Ilimiy izertleӯler jәmәәtlik qollap-quӯatlaӯdin xizmetkerlerde stressti 40-70 protsentke azaytiӯi hәm ruӯxiy turaqliliqti arttiriӯ mүmkinligin kөrsetedi.

Usi mүnәsibet penen jәmәәtlik qollap-quӯatlaӯlar ishki isler organlarinda stresske qarsi yeң kүshli, nәtiyjeli hәm uzaq mүddetli «qalqan» sipatinda qaraladi. Jәmәәtlik stressti azaytiӯdiң tiykargʻi printsipleri birge islesiӯ hәm өzara jәrdem-xizmetkerler arasinda isenim ortaligʻin qәliplestiriӯ. Sәӯbet hәm pikir almasiӯ-ashiq sәӯbetler arqali kiyin jagʻdaylardi analiz yetiӯ. Qollap-quӯatlaӯshi ortaliq-emotsiyalardi yerkin bayan yetiӯ hәm psixologiyaliq stressti jumsartiӯ. Әmeliyat hәm tәjiriybe almasiӯi-ayiriqsha jagʻdaylarda hәreket yetiӯ. Soniң menen bir qatarda, stressti jeңiӯ hәm xizmet barisinda ruӯxiy turaqliliqti saqlaӯ- ishki isler organlari hәm basqa joqari stressli kәsiplerde xizmetkerlerdiң psixologiyaliq hәm emotsional salamatligʻin saqlaӯda tiykargʻi sebep yesaplanadi. Bul mexanizmler: stresske shidamliliqti arttiradi, xizmet nәtiyjeliligin tәmiyinleydi, jas xizmetkerlerdi tezirek maslastiradi, jәmәәtte isenim hәm birge islesiӯ ortaligʻin bekkemleydi.

Insandi stress payda yetetugʻin jagʻday yemes, turmisqa hәm onda jүz beretugʻin halatlargʻa tayar bolmaӯ ӯayran yetedi.

Haqiyqatinda da ruӯxiyatqa unamsiz tәsir yetetugʻin ӯaqiya-hәdiyselerden hesh kim toliq kepillenbegen. Solay yeken, өmirde mashqalalar aziraq boliӯi yemes, tәjiriybe kөbirek boliӯin qәleң. Insanlardan ideallikti izlemeң, olardi barinsha qabil yetiң. Mashqalali jagʻdaylardiң paydali tәrepin izleң.

 

Mavluda ORZIYEVA,

Naӯayi ӯәlayati IIB RAI hәm KMTX agʻa psixologi, kapitan.

Aӯdarmalagʻan Azamat PIRNIYAZOV.