Bүgingi globallasioʻ barisinda hәr qanday jәmiyet raoʻajlanioʻin sөz hәm pikir yerkinligisiz kөz aldimizgʻa keltirioʻ qiyin. Sonliqtan, sөz, pikir hәm xabar yerkinligi milliy nizamlar, xaliq araliq hәm aymaqliq shөlkemler tәrepinen dүnya kөleminde qabil yetilgen xaliq araliq hүjjetler hәm tәn alingʻan universal shәrtnamalarda өz kөrinisin tapqan.
Sөz yerkinligi–hәr kimniң өz pikirlerin yerkin bildirioʻ huqiqi. Sөz yerkinligi insanniң tiykargʻi jeke hәm puqaralardiң siyasiy huqiqlarinan biri. Pikirleoʻ, sөz hәm isenim yerkinligi hәm de olardi bildirioʻ insanniң yeң kerekli huqiqlarinan biri yesaplanadi. Xabar, onnan paydalanioʻ, analiz yetioʻ hәm tezlik penen tarqatioʻ imkaniyati jәmiyette insan raoʻajlanioʻiniң tiykargʻi shәrti.
Reformalar barisiniң ashiq, әshkara өtioʻi puqaralardiң yerkin qaraslari arqali onda өz mәplerin ol yaki bul dәrejede bildirioʻi kөp tәrepleme gʻalaba xabar qurallariniң yerkin hәm qalis tәrizde oʻaqiyalardi jaritilioʻina baylanisli bolip, bul demokratiyaniң yeң zәrүr belgilerinen biri dep aytioʻ mүmkin.
Jaңa redaktsiyadagʻi Konstitutsiyamizdiң 33-statyasinda da hәr kim pikirleoʻ, sөz hәm isenim yerkinligi, sonday–aq, qәlegen xabardi izleoʻ, alioʻ hәm tarqatioʻ huqiqina iye yekenligi өz sәoʻlelenioʻin tapti. Solay yetip, Gʻalaba xabar qurallari jumisin tәrtipke salioʻ, olardi yerkinlestirioʻ hәm qollap–quoʻatlaoʻ, izbe–izliktegi reformalardi tereңlestirioʻ barisinda qatnasiniң huqiqiy kepilligin tәmiyinleytugʻin bekkem nizamshiliq bazasi jaratildi.
Hәr qanday jәmiyette xabar hәr dayim mәmleket raoʻajlanioʻiniң aynasi, insanlardiң aң–sanasi, dүnyaqarasi, siyasiy dәrejesiniң qәliplesioʻinde tiykargʻi qural bolip xizmet yetip kelgen. Bul halat, әsirese, tez pәt penen өzgerip baratirgʻan bүgingi globallasioʻ dәoʻirinde hәr qashangʻidan kөre keң yen jaydi, sebebi, turmisimizdiң birde–bir taraoʻin gʻalaba xabar qurallarisiz kөz aldimizgʻa keltirip bolmaydi.
Sөz hәm xabar yerkinligi, oniң әshkaraligʻi, ayqinligʻi reformalardiң ashiqligʻin tәmiyinleytugʻin demokratiyaliq printsiplerdi turmisqa yen jaydirioʻ imkaniyatin beredi. Mәmleketimiz hәm jәmiyetimizdiң bul bagʻdardagʻi qatnasi da әyne usinday: pikir hәm xabar yerkinligi–Өzbekstan siyasatiniң basli bagʻiti yesaplanadi. Prezidentimiz atap өtkenindey, «Ashshi hәm sin materiallar orinlardagʻi kөplep әmelarlargʻa jaqpaoʻi, olardiң tinishin buzip atirgʻani bar gәp. Lekin, әshkaraliq hәm sөz yerkinligi bul–dәoʻir talabi, bul–Өzbekstandagʻi reformalardiң talabi».
Өzbekstanda demokratiyaliq jaңalanioʻlar barisin tereңlestirioʻ hәm puqaralardiң yerkinliklerin tәmiyinleoʻdiң jүdә әhmiyetli shәrti-gʻalaba xabar qurallarin raoʻajlandirioʻ ushin demokratiya үlgilerin yengizioʻ boyinsha aniq hәm izshil әmelge asirioʻda kөrinedi. Bul boyinsha tiykargʻi oʻaziypa, baspa sөz, televideniye, radio jumisin jәne de liberallastirioʻ, olardiң gʻәrezsizligi, yerkinligin әmelde tәmiyinleoʻden, gʻalaba xabar qurallarin pikirler hәm ideyalardi yerkin bildiretugʻin maydangʻa aylandirioʻdan ibarat. Bul ilajlar nәtiyjesinde xaliqtiң siyasiy belsendiligin asirioʻ, puqaralardiң mәmleket hәm siyasiy hәm sotsialliq turmisiniң әmeliy qatnasi ushin keң tүrde qatnasioʻina yerisioʻ mүmkin.
Haqiyqatinda da, mәmleketimizde yelimiz basshisi basshiligʻinda әmelge asirilip atirgʻan reformalar nәtiyjesinde puqaralardiң sөz, pikir yerkinligi tәmiyinlenip, gʻalaba xabar qurallariniң roli jәne de artip barmaqta. Sol yesapta, siyasiy protsesslerdi tuoʻridan–tuoʻri dodalaoʻ yerkinlesti, bul boyinsha mәmleketlik mәkemeler hәm xaliq ortasinda baylanis ushin өzine tәn maydan payda bolmaqta. Sebebi, sөz yerkinligi printsiplerine әmel yetioʻ, qalisliq, haqiyqatliq, ashiq–aydinliqti әmelde bәrshe ushin birdey tәmiyinleoʻge qaratilgʻan.
Mәlim bolgʻaninday, mәmleketlik organlar, puqaralardiң өzin–өzi basqarioʻ organlari, jәmiyetlik birlespeler, kәrxanalar, shөlkemler hәm laoʻazimli shaxslar hәr kimge өziniң huqiq hәm nizamli mәplerine baylanisli bolgʻan nizamshiliq hүjjetleri menen, sonday–aq, hүjjetler, qararlar hәm basqa materiallar menen tanisip shigʻioʻ imkaniyatin jaratip berioʻge mәjbүr. Xabar alioʻ imkaniyati nizamshiliq hүjjetlerin hәm tiyisli materiallardi jәriyalaoʻ hәm tarqatioʻ joli menen tәmiyinlenedi.
Mәmleketimizde gʻalaba xabar qurallari taraoʻinda alip barilip atirgʻan mәmleket siyasatiniң nizamlar jәrdeminde bekkemlenioʻi, gʻalaba xabar qurallari yerkinligi hәm gʻәrezsizligin әmelde tәmiyinleoʻ, olardi ulioʻmaliq mәniste tөrtinshi hәkimiyat sipatinda qәliplesioʻi ushin jeterli huqiqiy tiykar bolip xizmet yetpekte.
Өzbekstanda sөz yerkinligine baylanisli qagʻiydalar «Gʻalaba xabar qurallari haqqinda», «Xabar alioʻ kepillikleri hәm yerkinligi haqqinda», «Xabarlastirioʻ haqqinda», «Jurnalist xizmetin qorgʻaoʻ haqqinda», «Reklama haqqinda», «Xabar yerkinligi printsipleri hәm kepillikleri haqqinda» gʻi nizamlarda aniqlastirilgʻan. Өtken dәoʻir ishinde taraoʻgʻa baylanisli nizamshiliq basqishpa–basqish jetilistirildi hәm xabar taraoʻina tiysli bir neshe әhmiyetli pәrman hәm qararlar, mәmleketlik bagʻdarlamalar qabil yetildi.
Bul normativ hүjjetlerdiң tiykargʻi maqseti–mәmleketimizde sөz yerkinligin tәmiyinleoʻ kepillikleri, hәr kimniң xabardi yerkin hәm tosqinliqsiz izleoʻ, alioʻ, tekserioʻ, tarqatioʻ, paydalanioʻ hәm saqlaoʻ huqiqlarin jүzege shigʻarioʻgʻa qaratilgʻan.
Өz nәoʻbetinde, «Gʻalaba xabar qurallari haqqinda» gʻi nizamniң 5-statyasinda gʻalaba xabar qurallariniң yerkinligi tөmendegishe kepillengen:
«Өzbekstan Respublikasinda gʻalaba xabar qurallari yerkin. Hәr kim, yeger nizamda basqasha qagʻiyda nәzerde tutilmagʻan bolsa, gʻalaba xabar qurallarinda shigʻioʻ, өz pikiri hәm kөz–qarasin әshkara bayan yetioʻ huqiqina iye.
Mәmleket gʻalaba xabar qurallariniң jumisi hәm xabardan paydalanioʻ yerkinligin, mүlik huqiqin, mәmleket organlariniң nizamgʻa qayshi qararlarinan, olardiң laoʻazimli shaxslardiң nizamgʻa qarsi hәreketlerinen (hәreketsizliginen) qorgʻaoʻdi kepilleydi. Gʻalaba xabar qurallariniң jumisina tosqinliq yetioʻ yaki aralasioʻ qadagʻan yetiledi».
Jaңa Өzbekstanda sөz yerkinligin, pikirler tүrliligin, adamlardiң өz kөz–qaraslarin ashiq–әshkara bildirioʻin әmelde tәmiyinleoʻ ushin barliq shәrt–sharayatlar jaratilgʻan. Mәmleketimizde 1400 den artiq gʻalaba xabar qurallari yerkin jumis alip barip atirgʻani hәm de izshil raoʻajlanip baratirgʻani buniң ayqin tastiyigʻi yesaplanadi. Әsirese, olardiң 60 protsenti mәmleketlik yemes gʻalaba xabar qurallari yekeni itibargʻa ilayiq. Jaңa mәmleketlik telekanallar, mәmleketlik yemes telekanallar jumisi jolgʻa qoyildi. Olarda pikirler hәm kөz–qaraslardiң әhmiyetli tәreplerin өzinde jәmlegen bolip, hәr birinde mәmlekette bolip atirgʻan oʻaqiyalargʻa өz mүnәsibeti hәm kөz–qarasi bar.
Bir sөz benen aytqanda, sөz, pikir hәm xabar yerkinligi mәmleketimizde әmelge asirilip atirgʻan jaңalanioʻlar, turmisliq reformalar, yeң dәslep, xalqimizdiң kөz–qaraslarindagʻi jaңalanioʻ protsessleri hәm sanasiniң өsioʻi menen үyles halda alip barilip atirgʻani ushin үlken әhmiyetke iye. Sebebi, demokratiyani, yerkin jasaoʻdi qәlegen hәr qanday jәmiyet ushin sөz yerkinligi suoʻ hәm haoʻaday zәrүr.
Azizjon Fayziyev,
podpolkovnik.
Qaraqalpaq tiline aoʻdarmalagʻan Azamat Pirniyazov.