Miymandos xaliqpiz. Yelge as berioʻ, pәtiyasin alioʻgʻa bolgʻan umtilioʻ milliy qәdiriyatlarimizdiң bir bөlegine aylangʻan. Toylargʻa jetkizsin, hәr kүniң toy bolsin, degen tilek hәr birimizge bәrqulla joldas...

Haqiyqatinda da sonday, toy-insanlardiң ne bir arzioʻlari, quoʻanishi, baxiti–shadligʻi menen qosilip ketken jaqsi kүn. Oniң өzine tәn tәrtip-qagʻiydalari, ata-babalardan miyras үrp-әdetleri bar. Buni jaqsi tүsingen kisi hesh qashan kem bolmaydi. Usigʻan qarap, өzi, shaңaragʻi, xalqi hәm jurtina mәp keltiretugʻin reje tiykarinda jaqsi kүnin өtkeredi. Әyne usi tәrepi oniң ruoʻxiy dүnyasin kөrsetioʻ barabarinda jәmiyetti artinan yertioʻge de xizmet yetedi. Biraq, keyingi oʻaqitlari aramizda «toy toyday bolsin...», dep pikirleytugʻinlar bul mәresimge tүrli «jaңaliqlar» kirgizip, әzeliy әdetlerdiң «bayip» baratirgʻani hesh birimizge sir yemes. Xosh, bүgin usi «baslama» lar bizge qanshelli payda yaki ziyan jetkizbekte. Mәseleniң oylap kөriletugʻin tәrepi de usinda.

Toylarda isirapgershiliktiң aldin alioʻ, kim ozarliqti saplastirioʻ, toy saltanatlarin artiqsha sarip–qәrejetlersiz, iqsham, shirayli өtkerioʻ mәselesi hәtteki mәmleket siyasati dәrejesine kөterilgenin jaqsi bilemiz. Oliy Majlis Senati hәm Nizamshiliң palatasi Keңesleri 2019-jil 14-sentyabr kүni «Toy-tamashalar, shaңaraqliq belgileoʻ, mereke hәm mәresimler, marhumlardi yesleoʻge bagʻishlangʻan ilajlar өtkerilioʻin tәrtipke salioʻ sistemasin jetilistirioʻ haqqinda» gʻi qarardi qabil yetken yedi. Nizam menen teң yuridikaliq kүshke iye bolgʻan bul hүjjet 1991-jil 1-yanvardan kүshke kirdi. Onda shaңaraqliq ilajlar belgilengen qataң talaplar tiykarinda өtioʻi belgilep qoyilgʻan. Atap aytqanda, milliy dәstүrlerge jat, әdep-ikram normalarina qayshi bolgʻan tүrli shoulardi, artiqsha oʻaqit hәm qәrejet talap yetetugʻin toylar, shaңaraqliq mәresimlerden aldiңgʻi, ilaj daoʻamindagʻi hәm onnan keyingi qosimsha dәstүrler («kүyeoʻ jora», «chorlar», «ata kөrdi», «sep qoydi», «quda shaqiriq», «kүyeoʻ shaqiriq», «kelin shaqiriq», «tagʻara jiberioʻ», «pul shashioʻ» hәm t.b.) өtkerioʻge jol qoymaoʻ belgilengen.

Usi orinda pendemiya sebepli karantin jәriyalangʻan jagʻdaydi da yeske alayiq. Sol oʻaqitlari jani kөzine kөringen adamlarimiz bilayinsha da tүrli mәresimlerdi qәleoʻi menen qisqartqani bar gәp. Lekin, jagʻday izine tүsioʻi menen jәne өzligimizdi jogʻalta basladiq. Sebebi, jaqsi niyet penen toy baslagʻan hәr qanday adamniң keoʻlinde «bir toy bolsin, daoʻrigʻi әlemge jayilsin» degen oy hәm arzioʻ–hәoʻyes әzel-әzelden qan-qanimizgʻa siңip ketken. Өtken әsirde tүsirilgen «Mәhәllede duoʻ-duoʻ gәp» filmi qaharmani Oypashshaniң bir qozini on qoy, dep maqtanioʻin bir yesleң. Әne usi «hәoʻyes» kөpshilkti nelerge jeteklemeydi deysiz...

Jәdid babamiz Mahmudxoja Behbudiy bunnan bir әsir aldin «Toy hәm janazagʻa sarip yetiletugʻin aqshalarimizdi biz, turaniylar, ilim hәm din jolina sarip yetsek, yevropalilarday bolip raoʻajlanamiz hәm өzimiz-de, dinimiz-de abiroy hәm raoʻaj tabar. Yaq, hәzirgi halimizda daoʻam yetsek, din hәm dunyagʻa zillat hәm miskinattan basqa nesiybemiz bolmaydi», dep keleshek әoʻlda tәgʻdirine qaygʻirip, pikir bildirgende qanshelli haq yedi. Sebebi, өtken jүz jildan artiq mүddet ishinde de bul mәresim sheңberindegi dәbdebepazliq qisqarioʻ ornina «zamanina say-da» degen tүsinik berioʻ bargʻan sayin kөbeyip baratirgʻanina ne deysiz?

Dereklerdemahmudxoja Behbudiy үlken bayliq hәm laoʻazim iyesi bolioʻina qaramastan 1909-jil 15-aprelde Maqsud Xoja isimli ulina sүnnet toy qilip, 1000 rublden de kem bolgʻan pul sariplagʻani, toygʻa ketetugʻin artiqsha sarip-qәrejet ornina Samarqanddagʻi kitapxanagʻa Rossiya hәm Turkiyadan kitaplar satip aldirgʻani keltirilgen. Bүgin dәbdebeli toy үlken abroy dep bilgenler hәm soniң hәreketinde jelip-jүgirip atirgʻanlar perzentiniң yerteңgi kүni, keleshegi haqqinda qalay yetip qaygʻiradi? Әoʻladtiң daoʻamshilari dүnyagʻa daңq taratqan jetik alim yamasa әdebiyatshi bolioʻin, yelge, insaniyatqa payda keltirioʻin arzioʻ yeterme yeken? Hәm usi razioʻ jolinda da tap toygʻa tayarlangʻanday tirisioʻdi, qozgʻalisin kөrsete alarma yeken. Tilge algʻan temamizda bul soraoʻlar astinan nәzer taslasaq, qaysi tәreplerine kүlip, qaysisina kүyinemiz?..

Aytpaqshi, bүgin xabar-texnologiyalar raoʻajlanip dәbdebeli toylar video–fotolarin sotsialliq tarmaqlargʻa jaylastirioʻday «әdet»lerdi payda yetti. Ondagʻi bayliq hәm saltanatlardi kөz-kөz yetioʻshi әdetler jaslar ruoʻxiy dүnyasina unamsiz tәsir yetpeoʻine isenimiңiz aniqpa? Yaq, әlbette. Sebebi, toygʻa ataqli qosiqshilardi shaqirip, toydiң daoʻrigʻin jeti mәhәllege dәstan yetemen degenler hәm olargʻa soqirlarsha yerip atirgʻanlar qansha. Әzelinde arzioʻgʻa ayip joq. Hesh kim quoʻanishli kүniniң basqalardan kem bolioʻin qәlemeydi. Xalqimiz ruoʻxiyatindagʻi bul qәleoʻdi, yeң qizigʻi qosiqshilarda biledi. Hәm usi bilioʻye olardiң digirmanina suoʻ quyip atirgʻanday... Nege degende, toylardagʻi dәbdebeler, qosiqshilardiң bahasi bүgin kөpshiliktiң usi mәsele tez-tez haqli tartisioʻlargʻa sebep bolmaqta. Bul mәsele temamiz dәoʻirindegi үlken mashqala yekenligi haqiyqat.

Bul jaqti әlemde perzentiniң tәgʻdirine kөp qaygʻiratugʻin, jigebenti ushin kerek bolsa, janin da ayamaytugʻin insan ata-ana boladi. Ata shaңaraqtiң sүyenishi, isengeni, ol perzentleriniң qәleoʻin qәdirlep orinlaydi, biraq, bul quri arzioʻ-hәoʻyeske berilioʻ bolsa-she. Usi orinda Өzbekstan xaliq shayiri Anvar Obidjonniң toyda dәbdebepazliqqa berilip, aqibetinde qanday halgʻa tүsip qalgʻan adam haqqinda qatarlari oyimizdan өtedi:

Әmekim sonday bir toy berip yelge

Yerteңine haoʻaza gәshtin sүrer.

Tapqan-tutqanlarin suoʻirip jelge

Yesik arqasinda boziraip turar.

Ananiң da mushtay jүregi, pүtkil barligʻi perzenti ushin pida. Biraq, ayrim oʻaqitlari mәhәllede tүrleri solip qalgʻan hayal, ana өz salamatligʻin tikleoʻdi artqa qoyip, «qudalar aldinda izze bolmaoʻ ushin» qiziniң toyina qimbat bahali, sarpaylar alioʻ ushin misqallap pul jiynap atirgʻanin yesitip, biyiqtiyar ruhqa aoʻirliq shөgedi... Kөbinese, materialliq mәpti gөzlep shaңaraq qurip atirgʻan jaslar hesh qansha oʻaqit өtpesten «minezimiz tuoʻra kelmedi» degen oʻәj benen ajirasip ketip atirgʻani, yeki ortada gөdekler tiri jetim bolip qalip atirgʻani ashshi haqiyqat.

Aramizda «quoʻanishtiң ne ayibi bar, sizge ne tәshioʻish» dep uzaqti kөrmesten pikirleytugʻinlar da joq yemes. Usinday insanlar kүndelik turmisimizda dәbdebeli toy ushin alinatugʻin qariz xojaliqlargʻa tinishsizligʻina sebep bolip atirgʻanin kөrip turgʻan joqpa? Әsirese jaңa turmisti baslap atirgʻan jaslar keleshek rejelerin dүzioʻ, baxittan tatip kөrioʻ ornina tүrli keoʻilsizliklerge dus kelip atirgʻani baylanisli misallar kөp. Usigʻan qaramastan, «mol yetip өtkerioʻ kerek» degen pikirge bekkem jabisip alip, ruoʻxiy jemirilioʻler haqqinda oylaoʻ yadimizdan shigʻadi. Bul jaslardiң өz orninda jasi үlkenlerdiң materialliqti birinshi oringʻa qoyip, perzent tәrbiyasinday muqaddes minneti aldinda juoʻapkershilik sezimin jogʻaltioʻi yemespe?

Qullasi, toylarimiz haqqinda oylarimiz kөp, qalaberse, tinishilq bermey atirgʻan dәrtke uqsaydi. Qanshelli oni daoʻalasaq, keoʻil qәterjam boladi. Biraq, bul aoʻirioʻ bir gʻana adamniң yemes, pүtkil jәmiyetke tiyisli bolsa-she ?Ogʻan pүtkil yel birgelikte gүresip, shipa izlemese, ol hәoʻij alip kөbeyse kөbeyip barmaqta, hasla artqa sheginbeydi. Qashan «Toy qilsaq, oni yel qatari өtkeremiz» deymiz. Agʻiri yel kim? Demek, әdetlerdiң jaqsisi da, kөp qәrejetli bolioʻi da өzimzdiki. Keliң, bunda bir-birimizge jaqsi mәniste ayna bolip, qayirli әmellerge bas bolsaq, nur үstine nur bolar yedi.

Gulnoza TURGʻUNBOYEVA,