Аллаяр Коразович Досназаров – ХХ аср ижтимоий-сиёсий тараққиётининг янги шароитида Қорақалпоқ давлатчилигига асос солган Қорақалпоғистоннинг атоқли жамоат ва сиёсий арбоби ҳисобланади.
А. Досназаров 1896-йилда Амударё бўлими (ҳозирги Қорақалпоғистон Республикаси Қораўзак тумани) Чимбой тумани Тербенбес маҳалласида туғилган. У оғир ҳаётнинг қийинчиликларини бошидан кечиради ва бой-бадавлат мулкдорлар қўлида хизматчи бўлиб ишлайди. Катта оилада туғилгани боис ҳеч қандай саводхонлик асосларини олишга улгурмасидан ўз ватанидан узоқда ишлашга кетади. Дастлаб Петро-Александровск (ҳозирги Тўрткўл) ва Хивада ишлайди, у ерда дунёқарашини сезиларли даражада кенгайтиради, ҳаётий тажрибага эга бўлади ва аста-секин ижтимоий ривожланишнинг янги бўронларида иштирок этади.
Аллаяр Досназаров ХХ асрнинг биринчи ярмида қорақалпоқ халқининг жамоат ва давлат арбобларининг биринчи миллий вакилларидан бири эди. У оғир болалик ва ўсмирликни бошдан кечирди, меҳнацеварлиги, қатъиятлилиги ва табиий истеъдоди туфайли ўз халқининг ҳаёти ва муаммоларини бевосита биларди. А. Досназаров қорақалпоқ халқининг содиқ ўғли сифатида ўз халқини янги Совет ҳукумати ғояларида кўрган мустамлакачилик тузуми зулми ва ҳукмронлигидан озод қилиш йўлларини излайди.
1918–1921-йилларда биринчи Туркистон армиясининг 3 ва 4-полкларининг отлиқ эскадриляси таркибида у қорақалпоқ қишлоқларига бостириб кирган ва уларнинг фермер хўжаликларини вайрон қилган Жунайд хон Ёвмудга қарши жангларда қатнашади.
А. Досназаровнинг ижтимоий-сиёсий фаолияти 1921-йил ўрталарида Туркистон Коммунистик партиясининг 6-вилоят қурултойига делегат этиб сайланиши билан бошланади. Худди шу йили у Шарқ халқлари Коммунистик университетига ўқишга юборилади (ҳозирги Свердлов), лекин бир йил ўтгач, у Қўнғиротда, 1923-йилда Амударё вилоят партия қўмитаси ихтиёрида партия ишига тавсия қилинади. 1924-йилда А. Досназаров Амударё вилоят партия қўмитасининг назорат комиссияси раиси этиб тайинланади.
Адолат ва тенглик истаги ҳар бир халққа хосдир. 1920-йилларнинг бошларида, бутун Туркистонда бўлгани каби, Қорақалпоғистонда ҳам оғир вазият юзага келганида, Аллаяр Досназаров ватанига қайтиб келади ва вайрон бўлган халқ хўжалигини тиклашда қатнашди. Ўша пайтда қорақалпоқлар ҳудуди сунъий равишда икки қисмга бўлинган ва 1924-йилда Ўрта Осиёни миллий давлат демаркация кампанияси бошланганда, у биринчилардан бўлиб қорақалпоқларга миллий автономия бериш масаласини кўтаради. Бу Аллаяр Досназаровнинг Қорақалпоғистон тарихидаги ўрни ва аҳамиятини билдиради.
Шундай қилиб, А. Досназаровнинг жамоат ва сиёсий арбоб сифатида ташкилотчилик қобилияти 1924-йилда Марказий Осиё республикаларининг миллий-давлат бўлиниши даврида, унинг саъй-ҳаракатлари ягона миллий маъмурий-ҳудудий тузилма – Қорақалпоқ автоном вилоятини шакллантирганда намоён бўлади. Таъсис қурултойи 1925-йил феврал ойида Тўрткўлда бўлиб ўтади, у ерда Қозоқ АССР таркибида Қорақалпоқ автоном вилояти ташкил этилиши эълон қилинади. Айнан унинг саъй-ҳаракатлари Қорақалпоқ давлатчилигини янги ижтимоий-сиёсий шароитда тиклаш учун асос бўлиб хизмат қилди.
Бироқ 1925-йил март ойида у лавозимидан четлаштирилади ва Қозоғистон Марказий Ижроия қўмитасига юборилади. А. Досназаров соғлиғининг ҳолатини айтиб, рад этади. У Тошкентга даволаниш учун юборилади, кейин Тўрткўлга қайтади. 1925-йил октабрда
А. Досназаров Қорақалпоқ вилоят партия қўмитаси ихтиёрига юборилади ва вилоят қўмитаси ўз навбатида уни Қорақалпоқ вилоят ишчи ва деҳқонлар милицияси сиёсий комиссари этиб тайинлайди.
Шу билан бирга, А. Досназаров Қорақалпоғистон ички ишлар органларини ташкил этиш ва мустаҳкамлашда катта ишларни амалга оширади. Ўша пайтда Қорақалпоғистонда ихтиёрий ўзини ҳимоя қилиш органлари мавжуд бўлишига қарамай, милиция органлари эндигина тузилаётган эди.
А. Досназаровнинг тақдири осон кечмаган, у бир неча бор таъқиб қилинган, ҳибсга олинган ва қатағон қилинган. Шу боисдан
А. Досназаров Қорақалпоқ миллий сиёсий элитасининг кўзга кўринган вакили ҳисобланади. Қораланганидан кейин у 1935-йилда ҳибсга олинади ва 10 йилга озодликдан маҳрум қилинади. НКВД фармони билан А. Досназаров ўлим жазосига ҳукм қилинади. У шу пайтлари атиги 41 ёшда эди.
Шахсга сиғиниш даври тугаганидан сўнг 1956-йил 29-майда КПСС Марказий қўмитасининг қарори билан А. Досназаровнинг иши қўшимча терговга юборилади, афсуски, иш кўп йиллар давомида кечиктирилади. Фақат узоқ 12 йилдан сўнг, 1968-йил
27-сентабрда Қорақалпоғистон давлат органларининг навбатдаги илтимосномасидан сўнг, СССР Олий суди пленуми ўз қарори билан олдинги ҳукмларни бекор қилади ва А. Досназаровнинг суд жавобгарлиги тўғрисидаги иш рад этилади.
Бироқ А. Досназаровнинг тўлиқ реабилитацияси Ўзбекистон Республикаси миллий мустақиллиги қўлга киритилгандан кейингина амалга оширилди.
Сабит Нуржанов,
Алишер Қудияров,
тарихчи-олимлар.