Руӯхийлиқ ҳәм ағартиӯшилиқ сабағи.
Ағартиӯши ата-бабаларимиздиң мийраси бүгин биз қурип атирған ҳуқиқий демократиялиқ мәмлекет ҳәм пуқаралиқ жәмиети ушин тийкар болип хизмет етиӯи тәбийий.
Шавкат Мирзиёев,
Өзбекстан Республикаси Президенти.
Жадидшилик ҳәрекети ғайраткерлери көбинесе өзлерин алға илгерлеӯшилер (прогрессившилер), кейин ала жадидлер деп атаған. ХИХ әсир ақири ҳәм ХХ әсир басларинда бир қатар шиғис ҳәм де мусилман мәмлекетлеринде жүзеге келеген жадидшилик ҳәрекети Түркистан үлкесинде терең тарийхий тамирларина ие. Өз заманинииң алдиңғи ғайраткерлери болған жадидлер жүдә қурамали ҳәм қийин шараятда билим ҳәм ағартиӯшилиқти тарқатиӯ, тәлим-тәрбия тараӯин түп-тийкаринан реформалаӯ арқали миллий раӯажланиӯға ерисиӯ идеяси менен майданға шиққан. Жадидшиликти қәлиплестириӯде көплеп миллет зиялилари белсене қатнасқан. Жәмиетти орта әсир иллетлери, мәдений артта қалиӯ ҳәм колонияллиқ зулиминан, қәлбеки ҳәм тийкарсиз диний үрип-әдетлерден азат етиӯ, халиқти заманагөй раӯажланиӯ жолина алип шиғиӯ, миллий мәмлекецҳилик тийкарларин жаратиӯ жадидшилик ҳәрекетиниң тийкарғи мақсети еди. Түркистандағи жадидшилик ҳәрекетине Беҳбудий, Мунавварқори, Фитрат, Чўлпон, Паҳлавон Ниёз Ҳожи, Абдулла Авлоний, Ҳамза Ҳакимзада, Абдулла Қодирий, «Жас бухаралилар», «Жас хийӯалилар» шөлкемлериниң баслиқлари басшилиқ еткен. Булл ҳәрекет мазмун-мәнисине көре, ХИХ әсир басларинда болған диний реформаторлиқтан париқланади. Огаҳий, Нодира, Аҳмад Дониш, Турди, Махмур, Фурқат, Муқимий сияқли дөретиӯшилер қураминда болған әӯладтиң көз-қараслари тийкаринан ағартиӯшилиқ принципине таянатуғин еди. Жадидлер болса, тек ғана ағартиӯшилиқ емес, бәлким, жәмиет турмисиниң барлиқ тараӯларин реформалаӯ, әмелдеги тәртиплерди өзгертиӯ жолинан барди.
«Тилде, пикирде, исте бирлик» деген унамли идея менен майданға шиққан жадид бабаларимиз халиқти саӯацизлиқ ҳәм раӯажланбай артта қалиӯдан алип шиғиӯ, оларди ғәплет батпағинан қутқариӯдиң тийкарғи жоли-билим ҳәм ағартиӯшилиқта, дүнялиқ билимлерди иелеӯде деп билген. Олар уси жолда пидайилиқ көрсетип, жаңа усил мектеплери, театр ҳәм китапханалар, баспаханалар ашқан. Жәмиет ағзалариниң дүня қарси ҳәм умис тәрзин өзгертиӯ мақсетинде газета ҳәм журналларди басип шиғарип, жасларди раӯажланған мәмлекетлерге оқиӯға жиберген. Бир сөз бенен айтқанда, олар миллий ояниӯ, миллий раӯажланиӯ идеясин әмелге асириӯ ушин бар күш ҳәм имканиятларин жумсаған.
Жадидлердиң ең итибарға алған мәселелерден бири сонда, Түркистанда ҳәял-қизлардиң саӯатлилиқ дәрежеси жүдә төмен екенлиги, оларди тек ғана отинойилар өз үйлеринде ашқан үй мектеплеринде оқип, соң олар үй жумислари менен шуғилланиӯи, ари барса пишиӯ-тигиӯди үйрениӯи, кейин болса, жәмиетте қатаң тәртип-қағийдаға айланған ерте турмис қуриӯ мәжбүриятин алип, усиниң менен бир өмир төрт дийӯал ишинде жасаӯларин қатти синға алип, еркек ҳәм ҳаяллар тең ҳақ-ҳуқиққа ие екенлиги, бала тәрбияси менен тийкаринан аналар шуғилланғанлиғи себепли, миллет тәғдири ушин олардиң билим дәрежесин көтериӯ ҳәм жаңа мектеплер шөлкемлестириӯди жақлап шиғади.
Түркистан жадидлери ҳаяллардиң билим алиӯи ҳәм жәмиеттиң тең ҳуқиқли ағзаси сипатинда өзлерине мүнәсип жумис пенен шуғилланиӯи ушин имканиятлар жаратиӯди өз шаңарақларинан баслайди. Атап айтқанда, самарқандли мектеп баслиғи Абдуқодир Шакурий қизлар ушин шөлкемлестирилген жаңа усил мектебинде ҳаяли Розияханим муғаллимшилик еткен болса, Абдурауф Фитрат шаңарағиндағи әдебий ҳәм ағартиӯшилиқ орталиқ қариндаси Маҳбуба Раҳим қизиниң шайир қиз болип жетилисиӯин тәмийинлеген. Қоқанли жадид Муҳаммаджон Холиқийдиң қариндаси Солияхон Абдухолиқ қизи болса ағасиниң мектебинде муғаллимшилик еткен.
Түркистонли зияли ҳаяллар арасинда айқин көзге түскен ӯәқиллеринен бири, жадид шайири Нозимаханим (1870-1924) болип, өз дәӯириниң мәдениятли, прогрессив көз-қарасқа ие ҳаял есапланған. Нозимаханим-еркинлик идеялариниң тәрепдари ҳәм нәсияцҳиси еди. Булл ҳалат ониң дәслепки мақала ҳәм қосиқларинда аниқ көринеди. Ониң 1904-жилда «Түркистан ӯәлаятиниң газети» нде басилған мақалаларинан бири «Инсанға қанша ерк дәркар?» деп аталған еди.
Соң избе-из жергиликли баспа сөз бетлеринде «Ҳаял-қизлар ҳуқиқина тийисли», «Илим ва билимлендириӯ бойинша бир-еки сөз» сияқли мақалалар басип шиғарилған. Мақалалар мазмуни, руӯхи менен Түркистанда азатлиқ идеялариниң жайилиӯи, ҳаял-қизлар ортасинда демократиялиқ умтилиӯлардиң күшейиӯине зизмет еткен. Жадидлер жумисинда талантли қизларди шет еллерге оқитиӯ бойинша да үлкен жумислар әмелге асирилди. Марям Султонмуродова, Хайринисо Мажидова киби саӯатли өзбек қизлари Германияниң жоқари оқиӯ оринларинда оқип қайтқан.
Жадидлер ойлағаниниң әмелге асиӯинда мектеплерден кейинги тийкарғи оринди баспа сөз иелейди. «Буринғи өзбек дәӯирли баспа сөзи тарийхи» мақаласинда Абдулла Авлоний 1905-1917-жиллар даӯаминда өзбек тилинде 23 газета ҳәм 8 журнал баспадан шиғарилғани ҳаққинда мағлиӯмат береди. «Тараққий», «Хуршид», «Шуҳрат», «Осиё», «Самарқанд», «Садойи Туркистон», «Садои Фарғона» сияқли қатар газеталар ҳәм де «Ойина», «Ал-ислоҳ» киби журналлар усилар қатаринан есапланади. Бирақ, сәл өтпей бул ҳәрекет буӯилип қойилди. Буринғи аӯқам дәӯиринде жадидшилик идеологиялиқ тәрептен ақланбади, жадидшилик әдебияти қадаған етилди. 60-жиллардан кейин бул ҳәрекет белсендилериниң айиримлари әдебий шеңберлерде тилге алина баслаған болса да, оларға болған улиӯмалиқ қадаған етиӯлер өзгерместен қала берди.Тек ғана ғәрезсизликтен кейин бул бағдарда түпкиликли өзгерислер ушин имканият жаратилди.
Бүгинги күнде Жаңа Өзбекстанда инсан қәдири улиғланатуғин әдалатли, еркин ҳәм абат жәмиет, халиқшил мәмлекет, абадан турмис жаратиӯға қаратилған реформаларимиз жадид бабаларимиздиң унамли идея ҳәм бағдарламаларина ҳәр тәреплеме уйғин ҳәм үнлес. Сонлиқтан, халқимиз азатлиғи ҳәм Ӯатанимиз раӯажи жолинда әзиз жанларин пидә еткен ата-бабаларимиз ядин мәңгилестириӯ, олардиң хизмети ҳәм мийрасин жаңаша көз-қараслар тийкаринда үйрениӯ ҳәм де үгит-нәсиятлаӯға айириқша итибар берилмекте. Елимизде бул бағдарда әҳмиетли пәрман ҳәм қарарлар қабил етилип, тоталитар дүзим дәӯиринде сиясий репрессияға ушираған ата-бабаларимиз ядин мәңгилестириӯ бойинша үлкен жумислар әмелге асирилмақта. Ҳәр жили, 31-август сәнеси –Репрессия қурбанларин еске алиӯ күни сипатинда кең белгиленбекте.
Журтимизда «Шейитлер естелиги» комплекси, Репрессия қурбанлари естелиги мәмлекетлик музейи ҳәм ониң аймақлиқ бөлимлери жумис алип бармақта. Жадидшилик ҳәрекети тарийхина байланисли илимий излениӯлер, көркем шиғармалар, кинофилмлер исленбекте. Улли ағартиӯшиларимиз атлари менен аталатуғин естелик комплекслери, билимлендириӯ мәкемелери, музейлер, бағ ҳәм қиябанлар жаратилмақта. Кейинги жилларда Өзбекстан Олий суди тәрепинен тоталитар дүзим репрессиясина ушираған көплеген ӯатанласларимиз ати ақланғани тарийхий әдалатти тиклеӯ жолиндағи жаңа қәдем болди.
Жуӯмақ орнинда атап өтиӯ керек, улли ағартиӯши бабаларимиз тәрепинен алдиға қойилған идеялиқ көз-қараслар ҳәзирги қурамали ҳәм тәшиӯишли заманда бәршемиз, ең әӯэле жасларимиз ушин шин мәнистеги ибрат үлгиси есапланади. Олардиң өмири ҳәм мәртлиги бүгинги тинишлиқ күнлерге аңсатлиқ пенен ерисилмегенин еслетип, миллий ғәрезсизлигимизди, жанажан Ӯатанимизди көз қарашиғиндай асираӯға ҳәр дайим шақирип туради.
Аброр ПОЁНОВ,
өз хабаршимиз.
Қарақалпақстан Республикаси.